Bầu cử Israel: Dân lo chi phí sinh hoạt, chính trị gia tập trung vào an ninh

Người Israel học cách sống với mức giá cả đắt đỏ hiện nay. Ảnh: Thanh Bình

Giá thực phẩm tăng, giá nhà ở mức cao và những tác động kinh tế từ cuộc xung đột đang khiến nhiều gia đình phải thắt chặt chi tiêu. Tuy nhiên, vấn đề này lại chưa thực sự trở thành trọng tâm trong cuộc vận động tranh cử hiện nay.

Chi phí sinh hoạt đang là một trong những vấn đề được người dân Israel quan tâm hàng đầu trước cuộc bầu cử vào cuối tháng 10 tới. Một cuộc thăm dò dư luận gần đây cho thấy các vấn đề kinh tế và chi phí sinh hoạt thậm chí được cử tri đánh giá cao hơn so với an ninh và chính sách đối ngoại. Tuy nhiên, trái với mối quan tâm của cử tri, vấn đề giá cả và khả năng chi trả lại tương đối ít xuất hiện trong các cuộc tranh luận chính trị.

Các ứng cử viên chủ yếu tập trung vào những vấn đề liên quan đến cuộc tấn công của Hamas ngày 7/10/2023, các cuộc chiến tiếp diễn sau đó, trách nhiệm của chính phủ và Thủ tướng Benjamin Netanyahu, nghĩa vụ quân sự của cộng đồng Do Thái Chính thống cực đoan (Haredi) cũng như quan hệ đối ngoại của Israel.

Đối với người dân, áp lực kinh tế thể hiện rõ nhất trong những khoản chi tiêu hằng ngày. Theo số liệu được dẫn trong tài liệu, Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) của Israel tăng 1,5% trong vòng một năm tính đến tháng 7/2026. Tuy nhiên, nếu nhìn trong khoảng thời gian dài hơn, giá thực phẩm đã tăng khoảng 8% kể từ năm 2024.

Giá nhà ở thậm chí là vấn đề nghiêm trọng hơn. Từ sau các cuộc biểu tình xã hội quy mô lớn năm 2011, khi giá nhà và giá các mặt hàng thiết yếu trở thành tâm điểm bất mãn của hàng trăm nghìn người Israel, giá nhà đã tiếp tục tăng mạnh và hiện cao hơn gấp đôi so với thời điểm đó.

Điều này khiến việc sở hữu nhà trở thành mục tiêu ngày càng khó đạt được đối với nhiều người, đặc biệt là các gia đình trẻ và những người có thu nhập trung bình. Khảo sát mới của tổ chức nghiên cứu xã hội mang tên "Israel 2050" với 409 người từ 18-35 tuổi tại miền Nam Israel cho thấy 38% coi giá nhà là vấn đề quan trọng nhất khi cân nhắc bỏ phiếu, trong khi chỉ 4% đặt tình hình an ninh lên hàng đầu.

Năm 2011, các cuộc biểu tình bắt đầu từ những vấn đề tưởng như rất đời thường, trong đó có giá pho mát cottage, nhưng nhanh chóng phát triển thành phong trào phản đối chi phí sinh hoạt và giá nhà ở. Khi đó, chính phủ đã thành lập một ủy ban do nhà kinh tế Manuel Trajtenberg đứng đầu nhằm nghiên cứu các giải pháp giảm chi phí sinh hoạt. Hơn một thập kỷ sau, nhiều vấn đề vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Nhà kinh tế Ayal Kimhi thuộc Viện Shoresh nhận định người dân Israel đã nghe các chính trị gia nói về chi phí sinh hoạt trong nhiều năm nhưng chưa chứng kiến những thay đổi đủ lớn. Điều này khiến một bộ phận cử tri không còn tin rằng chính phủ có thể thực sự làm giảm giá cả.

Một nghịch lý đang diễn ra tại Israel là mặc dù chi phí sinh hoạt rất cao, mức độ phản ứng của xã hội hiện nay không còn mạnh như năm 2011.

Theo Giáo sư Avi Weiss, Chủ tịch Trung tâm Taub về Chính sách xã hội và là Giáo sư kinh tế tại Đại học Bar-Ilan, người Israel đã phần nào "học cách sống" với mức giá hiện nay. Ông cho rằng chi phí sinh hoạt vẫn "rất, rất cao", nhưng không phải ai cũng nhận thức đầy đủ mức độ đắt đỏ của Israel nếu so sánh với các quốc gia khác.

Điều này không có nghĩa người dân không chịu sức ép. Giá thực phẩm, nhà ở và nhiều dịch vụ thiết yếu ở mức cao đã tác động trực tiếp đến ngân sách hộ gia đình. Song, sau nhiều năm giá cả tăng cao, những khoản chi này dần trở thành một phần quen thuộc của đời sống.

Một yếu tố khác là cuộc chiến kéo dài từ sau ngày 7/10/2023 đã làm thay đổi thứ tự ưu tiên của xã hội Israel. Trong bối cảnh hàng trăm nghìn binh sĩ vẫn được triển khai tại Gaza, Liban, Syria và Bờ Tây, vấn đề an ninh quốc gia tiếp tục lấn át nhiều chủ đề kinh tế - xã hội.

Những tác động kinh tế của chiến tranh không phải lúc nào cũng xuất hiện trực tiếp trên hóa đơn mua sắm. Một ví dụ là lực lượng dự bị Israel phải thực hiện nghĩa vụ quân sự trong thời gian dài, khiến nhiều người phải nghỉ việc hoặc mất một phần thu nhập.

Một nghiên cứu của Trung tâm Taub được dẫn trong tài liệu cho thấy một quân nhân dự bị sau ngày 7/10/2023 có thể phải đối mặt với mức giảm khoảng 4,7% tiền lương trong dài hạn.

Đối với các gia đình có người thực hiện nghĩa vụ dự bị kéo dài, tác động không chỉ nằm ở tiền lương bị mất mà còn ở khả năng tích lũy, tiết kiệm và ổn định tài chính trong tương lai. Tuy nhiên, một số người trong lực lượng dự bị có thể không muốn nhấn mạnh khó khăn kinh tế của mình.

Rachel Azaria, cựu nghị sĩ và hiện tham gia hỗ trợ các gia đình quân nhân dự bị, cho rằng những người đã nhiều lần ra chiến trường để bảo vệ đất nước có thể cảm thấy việc phàn nàn về các vấn đề đời sống thường ngày là không phù hợp.

Trong khi người dân phải đối mặt với giá cả cao, các chỉ số kinh tế vĩ mô của Israel lại cho thấy một bức tranh tích cực hơn. Bộ Tài chính Israel cho biết trong năm Do Thái vừa kết thúc, nền kinh tế vẫn tăng trưởng bất chấp chiến tranh kéo dài. GDP tăng, đầu tư nước ngoài tăng mạnh và lạm phát giảm.

Tỷ lệ thất nghiệp ở mức rất thấp, đồng shekel duy trì sức mạnh và Israel tiếp tục ký các hợp đồng quốc phòng lớn.

Theo nhà kinh tế Kimhi, nền kinh tế Israel đã cho thấy khả năng chống chịu đáng kể sau nhiều năm xung đột. Một cuộc khảo sát gần đây của Viện Dân chủ Israel cũng cho thấy gần 60% người dân đánh giá tích cực về tình hình cá nhân của mình.

Như vậy, bài toán của Israel không đơn giản là một nền kinh tế suy yếu dẫn đến giá cả tăng cao. Trên thực tế, nền kinh tế vẫn tăng trưởng và có nhiều chỉ số tương đối tốt, nhưng mức giá của hàng hóa và nhà ở khiến người dân cảm nhận rõ khoảng cách giữa sức mạnh kinh tế quốc gia và khả năng chi trả của từng hộ gia đình.

Chi phí sinh hoạt vì thế vẫn là thách thức lớn đối với Chính phủ Israel. Một số biện pháp đã được đưa ra, trong đó có nỗ lực cải cách nhập khẩu các sản phẩm sữa và giảm thuế đối với xăng, song hiệu quả nhìn chung chưa đủ để tạo ra thay đổi căn bản.

Các chuyên gia cho rằng một trong những vấn đề quan trọng hơn nằm ở năng suất lao động, giáo dục, hội nhập lực lượng lao động Haredi và duy trì nguồn nhân lực chất lượng cao. Việc ngày càng nhiều người Israel rời đất nước trong những năm gần đây cũng có thể gây tác động lâu dài tới nền kinh tế.

Nhà kinh tế Kimhi cảnh báo Israel đang mất đi nguồn nhân lực có trình độ cao - những người đóng vai trò quyết định đối với triển vọng tăng trưởng kinh tế. Nếu xu hướng này tiếp diễn, tác động đối với nền kinh tế có thể ngày càng nghiêm trọng.