Bẫy dinh dưỡng âm thầm khiến hàng triệu người Việt tăng cân

Béo phì gây tăng nguy cơ các bệnh ung thư, vô sinh, đột quỵ, tăng huyết áp, đái tháo đường, gout. .

Tại Đại hội Tim mạch Toàn quốc lần thứ 20 diễn ra mới đây ở Đà Nẵng, GS.TS Phạm Mạnh Hùng, Chủ tịch Hội Tim mạch học Việt Nam, cho biết béo phì đang trở thành một trong những thách thức sức khỏe cộng đồng lớn nhất của thế kỷ XXI.

Theo báo cáo, tỷ lệ béo phì ở người trưởng thành Việt Nam 18-69 tuổi năm 2021 là 19,5%. Đáng chú ý, Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có tốc độ gia tăng thừa cân, béo phì nhanh trên thế giới.

Nếu xu hướng này tiếp diễn, đến năm 2030 ước tính khoảng 18,92 triệu người trưởng thành Việt Nam sống chung với tình trạng thừa cân, béo phì.

Con số này không chỉ phản ánh sự thay đổi về vóc dáng hay cân nặng của người dân. Béo phì đang trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi nguy cơ dẫn đến tăng huyết áp, đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu và nhiều bệnh lý tim mạch.

Lối sống hiện đại khiến béo phì tăng nhanh

Sự gia tăng thừa cân, béo phì trong những năm gần đây không thể chỉ được giải thích bằng việc một người ăn nhiều hay vận động ít. Béo phì là bệnh mạn tính, đa yếu tố, chịu tác động đồng thời của di truyền, hormone, giấc ngủ, thuốc, tâm lý, môi trường thực phẩm và điều kiện kinh tế - xã hội.

Bác sĩ Hùng cho hay những thay đổi trong môi trường sống hiện đại đang tạo điều kiện thuận lợi cho việc tăng cân.

Thực phẩm chế biến sẵn, giàu năng lượng ngày càng phổ biến, giá thành tương đối thấp và dễ tiếp cận. Thói quen ăn uống cũng thay đổi theo quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa. Trong khi đó, công việc và sinh hoạt hàng ngày khiến nhiều người phải ngồi trong thời gian dài, ít có cơ hội vận động.

GS.TS Phạm Mạnh Hùng, Chủ tịch Hội Tim mạch học Việt Nam báo cáo tại hội nghị. Ảnh: BTC.

Gánh nặng này đang xuất hiện ở cả người trưởng thành và trẻ em. Trong giai đoạn 2010-2025, tốc độ gia tăng tỷ lệ thừa cân và béo phì ở trẻ em 5-19 tuổi tại Việt Nam đạt trung bình 7,9% mỗi năm. Năm 2025, tỷ lệ thừa cân ở nhóm tuổi này là 20,68%, trong khi béo phì là 11,36%, tương ứng khoảng 4,8 triệu trẻ em và thanh thiếu niên sống chung với thừa cân hoặc béo phì.

Theo GS Hùng, sự gia tăng nhanh chóng này cho thấy Việt Nam đang trải qua quá trình chuyển đổi dịch tễ dinh dưỡng mạnh mẽ. Gánh nặng thừa cân, béo phì tăng ở nhiều nhóm tuổi, kéo theo nguy cơ gia tăng các bệnh không lây nhiễm và áp lực lớn hơn lên hệ thống y tế trong tương lai.

Khi năng lượng đưa vào cơ thể thường xuyên cao hơn mức tiêu hao, phần năng lượng dư thừa được tích lũy dưới dạng mô mỡ. Nếu tình trạng này kéo dài, cân nặng tăng dần và nguy cơ béo phì cũng tăng theo.

Đáng chú ý, lối sống ít vận động không chỉ là nguyên nhân mà còn có thể trở thành hậu quả của béo phì. Khi trọng lượng cơ thể tăng, việc vận động trở nên khó khăn hơn, khả năng hoạt động thể lực giảm, từ đó tiếp tục làm giảm mức tiêu hao năng lượng.

Giảm cân không chỉ là giảm vài kg

Điều đáng chú ý trong điều trị béo phì hiện nay là mục tiêu không nên dừng ở việc người bệnh giảm được bao nhiêu kg. Ý nghĩa thực sự của giảm cân nằm ở những thay đổi bên trong cơ thể chứ không đơn thuần là con số hiển thị trên cân.

Trước thực trạng đó, Đồng thuận về Béo phì và Bệnh tim mạch năm 2026 của Hội Tim mạch học Việt Nam nêu rõ: Điều trị cần hướng tới dự phòng, kiểm soát hoặc cải thiện các biến chứng liên quan, nâng cao chất lượng cuộc sống, sức khỏe tâm thần và chức năng thể chất cho người bệnh.

Theo GS Hùng, về nguyên tắc, giảm ít nhất 5% trọng lượng cơ thể đã có thể cải thiện một số yếu tố nguy cơ tim mạch. Khi mức giảm đạt từ 10%, nhiều bệnh lý hoặc biến chứng liên quan đến béo phì có thể được kiểm soát tốt hơn và kết cục tim mạch được cải thiện. Trong một số trường hợp, giảm từ 15% trở lên có thể mang lại lợi ích điều trị lớn hơn.

Béo phì sẽ là gánh nặng y tế trong tương lai. Ảnh: Casper Jespersen.

Do đó, bác sĩ Hùng cho rằng giảm cân cần được nhìn như một can thiệp lên toàn bộ hệ thống chuyển hóa và tim mạch. Một người giảm được vài kg nhưng đồng thời giảm vòng eo, huyết áp, đường huyết, triglyceride, cải thiện giấc ngủ và khả năng vận động có thể nhận được lợi ích sức khỏe lớn.

Đặc biệt, giảm cân bền vững không phải một quá trình ngắn hạn. Mục tiêu an toàn ban đầu là giảm 5-10% trọng lượng cơ thể trong 6–12 tháng, thay vì chạy theo các phương pháp giảm cân cấp tốc. Chế độ ăn uống bắt buộc phải cá thể hóa theo độ tuổi, bệnh đồng mắc, sở thích và khả năng duy trì lâu dài.

Với những trường hợp béo phì nặng hoặc cần giảm cân mức độ lớn để kiểm soát biến chứng, việc sử dụng thuốc điều trị hoặc phẫu thuật giảm cân sẽ được các bác sĩ cân nhắc chỉ định phù hợp.

Về lâu dài, GS Hùng nhấn mạnh Việt Nam cần tìm ra giải pháp căn cơ để ngăn hàng triệu người dân bước vào "vòng xoắn bệnh lý": béo phì - tăng huyết áp - đái tháo đường - rối loạn lipid máu và bệnh tim mạch.