Bệnh dịch chưa có thuốc đặc trị khiến WHO cảnh báo khẩn cấp nguy hiểm thế nào?

Trước các đợt bùng phát dịch Ebola mới tại châu Phi và quyết định của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về việc công bố "Tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế" (PHEIC), Ebola một lần nữa trở thành tâm điểm cảnh báo toàn cầu.

Theo số liệu cập nhật, khu vực tỉnh Ituri (Cộng hòa Dân chủ Congo) đã ghi nhận khoảng 246 ca nghi nhiễm, 80 ca không qua khỏi nghi do Ebola và ít nhất 8 ca được xác nhận xét nghiệm dương tính. Một số ca bệnh cũng đã xuất hiện tại thủ đô Kampala của Uganda. WHO nhấn mạnh dù mức độ nghiêm trọng đáng lo ngại, cần giám sát chặt chẽ do nguy cơ lây lan khu vực, dù đợt bùng phát hiện tại chưa được xem là đại dịch.

Đây là một trong những bệnh truyền nhiễm có tỷ lệ không qua khỏi cao, diễn tiến nhanh và đến nay vẫn chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu cho nhiều chủng virus.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã ban bố tình trạng khẩn cấp y tế công cộng quốc tế đối với đợt bùng phát Ebola tại Congo và Uganda. Ảnh: Reuters.

Ebola là gì?

Bệnh do virus Ebola gây ra bởi các virus thuộc chi Orthoebolavirus của họ Filoviridae, bao gồm nhiều loài khác nhau. Chủng virus Ebola Zaire đặc biệt gây ra bệnh nặng ở người.

Về mặt dịch tễ học, dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae được cho là vật chủ tự nhiên của virus, sau đó có thể lây truyền sang các loài động vật có vú khác như khỉ, tinh tinh, hoặc lợn rừng trước khi lây sang người.

Virus Ebola được xác định lần đầu tiên vào năm 1976 trong các đợt bùng phát đồng thời, một trong số đó gần sông Ebola ở Congo, và được đặt tên như vậy. Theo WHO, tỷ lệ không qua khỏi của bệnh này trung bình khoảng 50%, dao động 25-90% mỗi đợt bùng phát tùy thuộc vào chủng virus và khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc y tế.

Virus Ebola có nhiều chủng khác nhau, có 4 loại ảnh hưởng đến con người: Zaire, Sudan, Bundibugyo và Tai Forest. Trong đó phổ biến nhất là chủng Zaire - từng gây ra các đợt dịch lớn với quy mô hàng nghìn ca nhiễm.

Trong một số đợt bùng phát gần đây, WHO ghi nhận sự xuất hiện của chủng Bundibugyo, biến thể hiếm hơn nhưng vẫn có khả năng gây bệnh nặng ở người. Trước đây chỉ có hai đợt bùng phát liên quan đến chủng virus này, vào năm 2007 và 2012. Đáng chú ý, các dữ liệu hiện có cho thấy các vaccine và thuốc điều trị đặc hiệu hiện nay không tối ưu cho chủng Bundibugyo.

Đường lây truyền của Ebola

Virus Ebola lây truyền giữa người với người không qua đường không khí như cúm hay Covid-19 mà xảy ra thông qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể, bao gồm:

Tiếp xúc với vùng da bị tổn thương hoặc niêm mạc (mắt, mũi, miệng) có dính máu, dịch tiết mũi, nước bọt, chất nôn, nước tiểu hoặc phân của người nhiễm bệnh.
Tiếp xúc với môi trường, đồ vật hoặc quần áo bị nhiễm bẩn bởi dịch cơ thể của người bệnh.
Tiếp xúc trực tiếp với thi thể nạn nhân Ebola trong quá trình mai táng.

Virus Ebola có thể tồn tại trong dịch cơ thể của người bệnh trong thời gian nhất định, do đó nguy cơ lây nhiễm cao nhất thường xảy ra khi chăm sóc bệnh nhân hoặc trong các hoạt động y tế không đảm bảo an toàn.

Virus Ebola lây truyền giữa người với người không qua đường không khí như cúm hay Covid-19 mà xảy ra thông qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể. Ảnh: NIH/NIAID/BSIP.

Triệu chứng đặc trưng khi nhiễm Ebola

Thời gian ủ bệnh dao động từ 2 đến 21 ngày (trung bình 8-10 ngày). Người nhiễm bệnh không lây truyền cho đến khi xuất hiện triệu chứng. Các triệu chứng ban đầu và nghiêm trọng bao gồm:

Giai đoạn đầu: sốt cao đột ngột, mệt mỏi nghiêm trọng, đau cơ, đau đầu và đau họng.
Giai đoạn nặng: nôn mửa, tiêu chảy, phát ban và suy giảm chức năng gan và thận.
Giai đoạn nguy kịch: xuất huyết nội và ngoại, chẳng hạn chảy máu nướu răng, xuất huyết ổ bụng, suy đa tạng.

Bệnh có thể tiến triển rất nhanh, khiến bệnh nhân rơi vào tình trạng nguy kịch chỉ trong vài ngày sau khi xuất hiện triệu chứng.

Chưa có thuốc điều trị đặc hiệu

Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt riêng cho chủng Bundibugyo. Việc điều trị chủ yếu dựa trên chăm sóc hỗ trợ như bù dịch, duy trì điện giải và điều trị triệu chứng.

Các chuyên gia y tế tại Đại học Imperial College London (Anh) cho biết các lựa chọn điều trị Ebola hiện vẫn còn hạn chế: hai liệu pháp kháng thể đơn dòng đã được cấp phép sử dụng hiện nay chỉ áp dụng cho chủng Zaire. Các liệu pháp này hoạt động như "kháng thể thay thế", giúp cơ thể nhận diện và chống lại virus bằng cách nhắm vào các protein đặc hiệu.

Tuy nhiên, hiệu quả của chúng không được đảm bảo đối với các chủng Ebola khác. Điều này khiến việc điều trị các chủng hiếm như Bundibugyo trở nên hạn chế hơn, khi chưa có thuốc đặc hiệu được phê duyệt rộng rãi.

Về mặt phòng ngừa, hai loại vaccine hiện được phê duyệt cũng chỉ có khả năng bảo vệ đối với chủng Zaire.

Để phòng ngừa dịch bùng phát, lây lan, WHO đề nghị các quốc gia tăng cường giám sát dịch, bao gồm:

Phát hiện sớm và cách ly ca nghi nhiễm;
Theo dõi người tiếp xúc trong 21 ngày;
Kiểm soát nhiễm khuẩn trong cơ sở y tế;
Tổ chức mai táng an toàn;
Hạn chế di chuyển không cần thiết của ca bệnh.

Trước tình hình này, tối 17/5, Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế, khuyến cáo người dân không hoang mang, cần theo dõi thông tin chính thức từ Bộ Y tế và WHO. Những người trở về từ khu vực đang có dịch cần tự theo dõi sức khỏe trong vòng 21 ngày.

Người dân cũng được khuyến cáo không tiếp xúc trực tiếp với người có triệu chứng nghi mắc Ebola, máu, dịch cơ thể hoặc đồ dùng của bệnh nhân. Khi có biểu hiện sốt, mệt mỏi, đau đầu, đau cơ, nôn, tiêu chảy hoặc xuất huyết sau khi đi từ vùng dịch về, người dân cần đến ngay cơ sở y tế và thông báo lịch sử đi lại, tiếp xúc để được hướng dẫn, xử lý kịp thời.

Trong bối cảnh WHO phải nhiều lần đưa ra cảnh báo khẩn cấp, Ebola vẫn là lời nhắc nhở rõ ràng rằng các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm chưa bao giờ biến mất - mà luôn tiềm ẩn nguy cơ quay trở lại nếu hệ thống giám sát và ứng phó bị lơi lỏng. Cơ quan này nhấn mạnh phối hợp quốc tế là yếu tố then chốt để ngăn chặn nguy cơ dịch lan rộng.