Bếp lửa kể chuyện nếp nhà người Dao

Theo quan niệm truyền thống, ngọn lửa đầu tiên trên bếp lửa được nhóm lên khi gia đình bắt đầu cuộc sống trong ngôi nhà mới mang ý nghĩa đặc biệt. Lửa đỏ tượng trưng cho hơi ấm, sự sum vầy và ước vọng về cuộc sống bình yên, no đủ. Từ gian bếp, nhịp sống gia đình dần hình thành qua những bữa cơm, công việc thường nhật và sự gắn bó giữa các thành viên. Bởi vậy, bếp lửa không đơn thuần là nơi chế biến thức ăn mà còn gửi gắm mong ước về một mái ấm yên vui, nơi các thế hệ cùng chung sống, chăm sóc và đùm bọc lẫn nhau.

Bếp lửa hiện diện trong đời sống gia đình người dân tộc Dao đỏ, nơi tình thân được vun đắp qua những sinh hoạt thường nhật.

Trong quan niệm tâm linh của người Dao đỏ, bếp lửa gắn với tục thờ thần bếp cùng những quy tắc ứng xử được lưu truyền trong cộng đồng. Không gian được nhìn nhận với sự tôn kính, đòi hỏi các thành viên trong gia đình phải có ý thức giữ gìn và tuân thủ những điều kiêng kỵ theo phong tục. Việc chăm chút gian bếp vì thế không chỉ thể hiện sự ngăn nắp trong sinh hoạt mà còn phản ánh sự trân trọng đối với quan niệm trong đời sống tinh thần của đồng bào.

Chị Xiêm Mùi Lụa, xóm Lũng Pán, xã Huy Giáp chia sẻ: Người dân tộc Dao đỏ chúng tôi có những điều kiêng kỵ riêng quanh bếp lửa, đặc biệt là việc lựa chọn củi đun. Khi vào rừng lấy củi, chúng tôi tránh những thân cây khô từng bị sét đánh, bởi theo quan niệm của người xưa, loại củi này có thể mang đến điều không may cho gia đình. Bếp lửa gắn với tín ngưỡng thờ thần bếp nên từ việc chọn củi đến cách sinh hoạt bên bếp đều phải chú ý, không thể tùy tiện. Những điều này được ông bà truyền dạy từ lâu đời, con cháu lớn lên trong gia đình đều được nhắc nhở để hiểu và thực hiện theo phong tục của dân tộc mình.

Từ việc lựa chọn củi đun, những điều kiêng kỵ còn chi phối cách ứng xử của các thành viên trong gian bếp. Do coi đây là nơi linh thiêng, người Dao đỏ kiêng việc trai gái ôm ấp, đùa giỡn bên bếp lửa. Những quy tắc ấy được lưu truyền, trở thành một phần trong nếp sinh hoạt của đồng bào. Không chỉ là không gian gắn với tín ngưỡng, bếp lửa còn hiện diện trong đời sống gia đình, nơi tình thân được vun đắp qua những sinh hoạt thường nhật. Sau ngày dài lao động trên nương rẫy, các thành viên trở về bên mâm cơm nóng, cùng chia sẻ chuyện gia đình, công việc và cuộc sống bản làng. Qua những câu chuyện bên bếp lửa, người lớn truyền dạy cho con cháu kinh nghiệm lao động, cách ứng xử và những phong tục của dân tộc. Từ những điều bình dị ấy, nếp nhà được bồi đắp, tình cảm giữa các thế hệ thêm gắn bó, ý thức trách nhiệm và sự sẻ chia dần hình thành trong mỗi người.

Phụ nữ Dao đỏ gìn giữ những nếp sinh hoạt truyền thống, góp phần bồi đắp và trao truyền bản sắc văn hóa dân tộc qua các thế hệ.

Cùng với sự phát triển của đời sống, điều kiện sinh hoạt của đồng bào Dao đỏ ở Cao Bằng ngày càng cải thiện. Nhiều ngôi nhà được xây dựng khang trang, các thiết bị nấu nướng hiện đại dần phổ biến, giúp công việc nội trợ thuận tiện hơn. Ở một số gia đình, bếp truyền thống được thay thế hoặc sử dụng song song với bếp hiện đại, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mới. 

Từ ngọn lửa đầu tiên trong ngôi nhà mới đến những quy tắc ứng xử quanh gian bếp, mỗi câu chuyện đều góp phần làm nên nét đẹp văn hóa của đồng bào Dao đỏ. Qua bao thế hệ, bếp lửa vẫn lưu giữ phong tục, nếp nhà. Gìn giữ hơi ấm gian bếp cũng là gìn giữ cội nguồn, để bản sắc dân tộc tiếp tục được trao truyền trong nhịp sống hôm nay.