Nghề xưa đồng hành cùng cuộc sống hiện đại

Cây cói được ví như “cây đặc sản” của vùng đất Nga Sơn.

Vùng đất ven biển huyện Nga Sơn (cũ) nay thuộc các xã Nga Sơn, Tân Tiến có điều kiện tự nhiên phù hợp để phát triển cây cói. Những sợi cói nhỏ, dai, óng mượt trở thành nguồn nguyên liệu quý, làm nên danh tiếng của chiếu cói Nga Sơn. Câu ca “Chiếu Nga Sơn, gạch Bát Tràng, vải tơ Nam Định, lụa hàng Hà Đông” đã đưa sản vật của vùng quê này vào ký ức văn hóa của nhiều thế hệ người Việt.

Phơi cói

Để có một tấm chiếu bền đẹp, người trồng phải chăm sóc đồng cói, chờ đến mùa thu hoạch, rồi cắt, phân loại và phơi khô nguyên liệu. Sau đó là những công đoạn chẻ cói, lựa sợi, nhuộm màu, chuẩn bị khung và dệt chiếu. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kinh nghiệm và phối hợp nhịp nhàng. Trên khung dệt, những sợi cói lần lượt đan cài, tạo nên mặt chiếu chắc chắn, những đường hoa văn đều đặn. Đằng sau sản phẩm tưởng chừng giản dị là công sức của người trồng cói và sự khéo léo được tích lũy qua nhiều năm làm nghề.

Trong đời sống xưa, chiếu cói không chỉ là vật dụng sinh hoạt. Chiếu hiện diện trong mỗi nếp nhà, trong những dịp cưới hỏi, lễ tết và những khoảnh khắc sum họp gia đình. Bởi thế, nghề dệt chiếu không chỉ mang lại nguồn thu nhập mà còn gắn với nếp sống, tập quán và tình cảm của người dân địa phương. Tiếng khung dệt từng là âm thanh quen thuộc của làng quê, còn những tấm chiếu mới mang theo dấu ấn của một vùng đất cần cù, khéo léo.

Cây cói được sử dụng để làm nên những chiếc chiếu Nga Sơn nức tiếng gần xa.

Nhưng khi các sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến, nghề dệt chiếu truyền thống cũng đối mặt với nhiều thách thức. Sự cạnh tranh về giá cả, nhu cầu thị trường thay đổi và thu nhập thiếu ổn định khiến việc duy trì nghề không còn dễ dàng. Có thời điểm, một bộ phận người dân phải tìm công việc khác để bảo đảm cuộc sống. Cây cói vẫn hiện diện trên đồng đất, nhưng để giữ nghề, chỉ dựa vào những sản phẩm quen thuộc là chưa đủ.

Từ yêu cầu ấy, các sản phẩm làm từ cói dần được đổi mới. Bên cạnh chiếu trơn, chiếu hoa, nguyên liệu cói còn được sử dụng để làm thảm, túi xách, giỏ, làn, mũ nón và nhiều vật dụng trang trí. Một số công đoạn được hỗ trợ bằng máy móc, giúp tăng năng suất, giảm sức lao động và đáp ứng yêu cầu sản xuất. Từ những sợi cói vốn chỉ quen thuộc trong các vật dụng truyền thống, người thợ đã tìm thêm cách tạo hình, kết hợp màu sắc và sáng tạo mẫu mã để sản phẩm phù hợp hơn với thị hiếu hiện đại.

Nhiều sản phẩm cói đang được xuất khẩu đến các thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc, Tây Ban Nha, Đức, Mỹ.

Sự thay đổi ấy cũng mở rộng cơ hội đưa sản phẩm cói Nga Sơn đến với thị trường trong nước và quốc tế. Những mặt hàng thủ công mang vẻ đẹp tự nhiên, gần gũi với môi trường có thêm không gian phát triển. Tuy nhiên, để làng nghề đứng vững, việc đổi mới sản phẩm cần song hành với bảo đảm chất lượng, duy trì nguồn nguyên liệu và gìn giữ kỹ thuật truyền thống. Máy móc có thể hỗ trợ sản xuất, nhưng kinh nghiệm chọn cói, xử lý sợi và sự tinh tế trong từng sản phẩm vẫn là những giá trị làm nên bản sắc của nghề.

Từ đồng cói ven biển đến những sản phẩm hiện diện trong đời sống hôm nay, hành trình của sợi cói Nga Sơn cũng là hành trình thích nghi của một nghề truyền thống. Giữ nghề không có nghĩa là giữ nguyên mọi cách làm xưa, mà là biết chắt lọc những giá trị cốt lõi để tiếp tục phát triển trong hoàn cảnh mới. Khi cây cói vẫn được chăm sóc, kỹ thuật vẫn được trao truyền và sản phẩm không ngừng tìm kiếm hướng đi phù hợp, nghề xưa sẽ có thêm cơ hội đồng hành cùng cuộc sống hiện đại.