Bếp lửa vùng cao

Ruộng bậc thang thôn Xà Phìn, xã Thanh Thủy. Ảnh: Hải Quỳnh

Với người Tày, bếp không chỉ là nơi nấu nướng mà còn là vị thần hộ mệnh của gia đình. Nó được dựng lên với tất cả sự trân trọng và kỹ lưỡng, như dựng nên một phần linh hồn của ngôi nhà. Người Tày có cách làm bếp cầu kỳ, tỉ mỉ. Việc làm bếp gồm hai phần chính: khung bếp và gác bếp. Khung bếp được làm bằng gỗ tốt, ghép mộng hình vuông, mỗi cạnh dài khoảng một sải tay. Hai cạnh sườn kéo dài gác lên hai chiếc xuyên sàn chắc chắn bên dưới. Phần lòng bếp đóng kín như một chiếc hộp, sâu chừng ba bốn gang tay, dùng để chứa đất và tro giữ nhiệt.

Phía trên là gác bếp, làm bằng tre, được đục mộng khéo léo, treo ngay trên tầm đầu người - nơi ấy lưu giữ hạt giống, bó măng khô, công cụ lao động, và ngày nay là những dải thịt treo gác bếp, đặc sản thơm lừng của người vùng cao. Khi dựng nhà mới, việc đầu tiên là rước Thần Lửa vào nhà. Gia chủ mời người cao tuổi có uy tín đến châm ngọn lửa đầu tiên, cầu cho mùa màng tốt tươi, cuộc sống ấm no. Cạnh bếp chính, người Tày đặt một ống tre nhỏ thờ Thần Lửa; mỗi ngày rằm, mùng một hay Tết đến, họ đều thắp hương khấn, cầu cho ngọn lửa không bao giờ tắt, hạnh phúc không bao giờ vơi.

Còn với người Cờ Lao, một trong những dân tộc ít người sinh sống ở vùng cao Hà Giang, bếp lửa là trung tâm của ngôi nhà, cũng là không gian của lao động và sáng tạo. Trong ngôi nhà trình tường ấm sực khói, người đàn ông đan nong nia, làm gùi bên bếp; phụ nữ khéo léo thêu váy áo, hong khô sợi lanh. Bếp là nơi họp bàn chuyện nương rẫy, nơi con cháu quây quần nghe chuyện xưa, và cũng là nơi nuôi dưỡng nghề đan truyền thống - nghề đã trở thành sinh kế bền vững của nhiều hộ Cờ Lao hôm nay.

Du khách trải nghiệm không gian bếp lửa của người Cờ Lao, thôn Má Chế, xã Sà Phìn.

Ông Vần Phỏng Sài, năm nay ngoài 90 tuổi, là một trong những nghệ nhân đan lát ở trong thôn Má Chế, xã Sà Phìn kể: “Nhà nào cũng có một bếp lửa và đôi tay khéo. Đan nong, đan gùi, đan phên... đều làm bên bếp lửa, vì ấm áp và treo tre dễ uốn hơn”. Bếp vì thế không chỉ sưởi ấm con người, mà còn giữ cho nghề xưa, kỹ nghệ của cha ông không tàn phai.

Trong quan niệm của người Mông, bếp là nơi ngự trị của ba vị thần Lửa - biểu tượng cho sự sống và hạnh phúc. Dịp cuối năm, họ làm lễ tạ thần, dâng rượu, thịt, cầu cho năm mới bình an. Không ai được tùy tiện dập lửa hay xê dịch ba hòn đá kê bếp, vì đó là chỗ thần ngự. Còn người Dao lại có tục giữ lửa trong ba ngày Tết, không để bếp nguội. Ngọn lửa đầu năm được vun kỹ, để hơi ấm và may mắn lan tỏa trong suốt năm dài.

Ông Triệu Xuân Hào, dân tộc Dao, xã Na Hang chia sẻ: Ngày nay, dù nhiều gia đình đã có bếp gas, bếp điện, nhưng bếp củi truyền thống vẫn được giữ lại, như một phần hồn của ngôi nhà. Bên ngọn lửa cũ, những người phụ nữ Dao vẫn ngày ngày thêu thùa, phơi những lá thuốc lấy được từ rừng.

Từ tín ngưỡng đến đời sống, bếp lửa là nơi linh thiêng nhưng cũng là nơi gắn bó nhất của con người vùng cao. Mỗi buổi chiều, sau một ngày lên nương, người già, trẻ nhỏ lại quây quần quanh bếp. Trên bếp, nồi cơm sôi lục bục, mùi ngô nướng thơm nồng, tiếng trò chuyện, tiếng cười vang vọng. Những đêm đông, điệu Then ngân lên từ gian bếp người Tày, tiếng khèn, tiếng sáo của trai gái Cờ Lao, Mông… hòa trong khói lửa bảng lảng. Ở đó, tình người được hong ấm, ký ức được chắt chiu và văn hóa được gìn giữ.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi những mái nhà bê tông dần thay cho nhà sàn, thì ngọn lửa vùng cao vẫn cháy âm thầm mà bền bỉ. Bởi với đồng bào, giữ lửa là giữ lấy gốc gác, giữ lấy bản sắc và giữ cho lòng người không lạnh.

Thanh Trúc