Bí ẩn 2.500 năm của đền Parthenon: Tái hiện kiệt tác điêu khắc về nữ thần Athena

Sau hơn 40 năm nghiên cứu, các chuyên gia Đức tuyên bố đã tìm ra lời giải cho bí ẩn về nhóm tượng trên mái phía đông đền Parthenon, mô tả sự ra đời của nữ thần Athena.

Bằng cách kết hợp những mảnh điêu khắc còn sót lại, các bản sao thời La Mã và công nghệ quét 3D, nhóm nghiên cứu đã phục dựng bố cục gồm 39 nhân vật của kiệt tác nghệ thuật Hy Lạp cổ đại. Thành quả giúp công chúng hình dung rõ hơn diện mạo ban đầu của công trình sau khoảng 2.500 năm.

Kiệt tác điêu khắc trên mái đền cổ

Nằm trên đồi Acropolis giữa thủ đô Athens (Hy Lạp), Parthenon là một trong những biểu tượng nổi bật của nền văn minh Hy Lạp cổ đại. Công trình được khởi công năm 447 trước Công nguyên, dưới sự bảo trợ của nhà lãnh đạo Pericles, nhằm tôn vinh nữ thần Athena – vị thần bảo hộ thành phố. Hai kiến trúc sư Ictinus và Callicrates phụ trách thiết kế, còn nhà điêu khắc Phidias đảm nhiệm vai trò chỉ đạo nghệ thuật.

Bản tái dựng kỹ thuật số phần trán tường phía đông của đền Parthenon

Bản tái dựng kỹ thuật số phần trán tường phía đông của đền Parthenon

Không chỉ nổi bật bởi kiến trúc đá cẩm thạch, Parthenon còn được xem là một bảo tàng điêu khắc ngoài trời của Athens thời cổ đại. Những bức phù điêu và nhóm tượng trang trí trên mái, tường và hành lang tái hiện các câu chuyện thần thoại, phản ánh đời sống tinh thần cũng như trình độ nghệ thuật của người Hy Lạp.

Hai phần mái tam giác phía đông và phía tây tập trung những tác phẩm điêu khắc đặc sắc nhất. Nếu mặt phía tây mô tả cuộc tranh tài giữa Athena và thần Poseidon để giành quyền bảo hộ vùng Attica, thì mặt phía đông tái hiện sự ra đời của Athena từ đầu thần Zeus, trước sự chứng kiến của các vị thần trên đỉnh Olympus.

Theo thần thoại Hy Lạp, Zeus nuốt nữ thần Metis khi bà đang mang thai, sau khi được cảnh báo rằng người con tiếp theo có thể vượt qua quyền lực của mình. Một thời gian sau, Zeus phải chịu cơn đau đầu dữ dội. Thần Hephaestus dùng rìu bổ đầu ông, và Athena xuất hiện trong hình hài một nữ thần trưởng thành, mang đầy đủ vũ khí.

Athena đại diện cho trí tuệ, chiến lược, nghệ thuật và nghề thủ công. Với người Athens, bà có vị trí đặc biệt bởi được xem là vị thần bảo hộ thành phố. Vì vậy, câu chuyện về sự ra đời của nữ thần được lựa chọn làm chủ đề cho nhóm tượng đặt ở vị trí nổi bật trên mái phía đông Parthenon.

Mô hình phục dựng nhóm tượng ở mái phía đông đền Parthenon, tái hiện cảnh nữ thần Athena ra đời từ đầu thần Zeus

Mô hình phục dựng nhóm tượng ở mái phía đông đền Parthenon, tái hiện cảnh nữ thần Athena ra đời từ đầu thần Zeus

Theo phương án phục dựng của nhóm nghiên cứu, tác phẩm dài khoảng 29m, gồm 39 nhân vật được sắp xếp theo hình tam giác của mái đền. Ở trung tâm là Zeus và Athena, xung quanh có các vị thần chứng kiến sự kiện. Hai đầu mái xuất hiện thần Helios với cỗ xe mặt trời đang nhô lên và nữ thần Selene cùng cỗ xe mặt trăng đang khuất xuống. Bố cục này gợi thời điểm bình minh, tương ứng với khoảnh khắc Athena ra đời.

Điểm đặc sắc của nhóm tượng nằm ở cách các nghệ nhân tổ chức nhiều nhân vật trong không gian giới hạn. Các vị thần được thể hiện ở những tư thế khác nhau, từ đứng, ngồi đến ngả người hoặc hướng về trung tâm. Đường nét cơ thể và nếp gấp trang phục tạo cảm giác chuyển động tự nhiên, khiến toàn bộ tác phẩm giống như một cảnh tượng đang diễn ra.

Tuy nhiên, qua nhiều thế kỷ, phần lớn nhóm tượng đã bị phá hủy hoặc thất lạc. Đặc biệt, vụ nổ năm 1687 trong cuộc vây hãm Athens gây thiệt hại nghiêm trọng cho Parthenon. Ngày nay, những phần còn lại nằm rải rác tại nhiều bảo tàng, chủ yếu ở Athens và một số địa điểm tại châu Âu. Có hiện vật chỉ còn một phần cơ thể, bàn tay hoặc chi tiết trang phục.

Theo ước tính của nhóm nghiên cứu, khoảng 20% khối lượng đá cẩm thạch ban đầu còn tồn tại. Việc xác định hình dáng, vị trí và mối liên hệ giữa những mảnh tượng vì thế trở thành thách thức lớn đối với các nhà khảo cổ học.

Hơn 40 năm tìm lời giải từ những mảnh tượng thất lạc

Nỗ lực phục dựng nhóm tượng phía đông Parthenon đã được nhiều thế hệ học giả theo đuổi. Những nghiên cứu từ thế kỷ 19 giúp xác định và hệ thống hóa một phần hiện vật còn sót lại, nhưng việc hình dung toàn bộ bố cục vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu tư liệu đối chiếu.

Các nhân vật trong nhóm tượng mái phía đông Parthenon được tái hiện qua mô hình điêu khắc, giúp hình dung bố cục tác phẩm từng trang trí ngôi đền cách đây khoảng 2.500 năm

Các nhân vật trong nhóm tượng mái phía đông Parthenon được tái hiện qua mô hình điêu khắc, giúp hình dung bố cục tác phẩm từng trang trí ngôi đền cách đây khoảng 2.500 năm

Bước ngoặt xuất hiện năm 2014, khi nhà khảo cổ học Vinzenz Brinkmann, người đứng đầu bộ phận Cổ vật và châu Á của Bảo tàng Điêu khắc Liebieghaus tại Frankfurt (Đức), khảo sát bộ sưu tập của Bảo tàng Hermitage ở Saint Petersburg (Nga).

Tại đây, ông chú ý đến một chiếc quách đá thời La Mã có hình chạm nổi mô tả sự ra đời của nữ thần Athena. Bố cục và các nhân vật trên hiện vật khiến ông liên tưởng đến nhóm tượng từng trang trí mái phía đông Parthenon.

Nhớ lại phát hiện này trong cuộc phỏng vấn với DW, Brinkmann kể: "Đó là lúc mọi thứ đột nhiên trở nên rõ ràng: Tất cả các nhân vật đều ở đó!".

Chiếc quách tại Hermitage không phải hiện vật duy nhất lưu giữ hình ảnh liên quan đến câu chuyện Athena ra đời. Nhóm nghiên cứu xác định có tổng cộng chín chiếc quách thời La Mã mang những hình chạm nổi tương tự, phần lớn hiện được lưu giữ tại Rome. Mỗi hiện vật cung cấp thêm manh mối về hình dáng và cách sắp xếp các nhân vật trong nhóm tượng nguyên bản.

Trong thời La Mã, nghệ thuật Hy Lạp được sao chép rộng rãi. Các nghệ nhân tạo ra những bản sao tượng thần và nhóm điêu khắc nổi tiếng để trang trí công trình, nhà ở và không gian công cộng. Nhờ đó, hình ảnh của một số tác phẩm vẫn được lưu giữ, ngay cả khi bản gốc đã bị hư hại hoặc biến mất.

Bản dựng kỹ thuật số mô phỏng bố cục 39 nhân vật trên mái phía đông Parthenon, thành quả của quá trình nghiên cứu và đối chiếu hàng chục mảnh điêu khắc

Bản dựng kỹ thuật số mô phỏng bố cục 39 nhân vật trên mái phía đông Parthenon, thành quả của quá trình nghiên cứu và đối chiếu hàng chục mảnh điêu khắc

Theo Brinkmann, các học giả trước đây đã nhận thấy mối liên hệ giữa những chiếc quách và nhóm tượng Parthenon. Tuy nhiên, nhóm của ông quyết định theo đuổi giả thuyết này một cách có hệ thống. Ông nói: "Nhưng chúng tôi thực sự nắm lấy ý tưởng đó và không bao giờ buông bỏ".

Cùng với vợ là Ulrike Koch-Brinkmann, nhà khảo cổ học đã dành hơn 40 năm nghiên cứu những mảnh tượng thất lạc, họ đến nhiều bảo tàng và bộ sưu tập để khảo sát khoảng 60 mảnh điêu khắc còn tồn tại, ghi nhận kích thước, hình dáng và những dấu vết có thể giúp xác định nguồn gốc.

Công nghệ quét 3D đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Thay vì vận chuyển những khối đá nặng, dễ hư hại, các nhà khoa học ghi lại hình dạng từng hiện vật bằng thiết bị quét kỹ thuật số. Đáng chú ý, trong nhiều chuyến khảo sát, một chiếc iPhone cũng đủ để nhóm thực hiện việc quét và lưu trữ dữ liệu.

Các bản quét được đưa vào máy tính, cho phép chuyên gia xoay, phóng to và thử ghép những mảnh tượng ở nhiều góc độ. Nhờ đó, họ có thể so sánh kích thước, đường nét của hiện vật gốc với những hình ảnh được lưu giữ trên các bản sao thời La Mã.

Khi các mảnh tượng dần khớp với nhau, nhóm nghiên cứu nhận ra nhiều nhân vật tưởng như không liên quan thực chất thuộc cùng một tác phẩm. Những bản sao cổ đại giúp nhận diện các hình tượng mà hiện vật nguyên bản chỉ còn lại rất ít dấu vết.

Brinkmann nhớ lại: "Chúng tôi biết những nhân vật mà mình đang ghép lại!".

Ông cũng mô tả sự bất ngờ khi các bản sao và hiện vật còn lại tương thích với nhau: "Đột nhiên, chúng tôi thấy mình được bao quanh bởi những người quen cũ mà trước đó chưa bao giờ nghĩ rằng họ từng thuộc về nhóm tượng trên mái đền".

Các nhà nghiên cứu tin chắc rằng Dioscuri – con trai của vua của các vị thần, Zeus – nằm ở quảng trường Piazza del Quirinale của Rome cũng là bản sao của nhóm các nhân vật từ trán tường phía đông

Các nhà nghiên cứu tin chắc rằng Dioscuri – con trai của vua của các vị thần, Zeus – nằm ở quảng trường Piazza del Quirinale của Rome cũng là bản sao của nhóm các nhân vật từ trán tường phía đông

Để kiểm chứng kết quả, nhóm nghiên cứu tiếp tục đối chiếu các phương án ghép nối với tư liệu lịch sử, tỷ lệ cơ thể và cấu trúc mái tam giác. Sau quá trình phân tích, họ sử dụng máy in 3D tạo mô hình dài khoảng 4m, theo tỷ lệ 1:7,7 so với kích thước dự kiến của nhóm tượng nguyên bản. Những mảnh điêu khắc quan trọng cũng được in ở kích thước thật để thể hiện rõ hình dáng từng nhân vật.

Đối với Brinkmann, đây là thành quả của sự kiên trì qua nhiều thập niên. Ông khẳng định: "Chúng tôi rất, rất tự tin rằng mình đã giải được bí ẩn".

Dù vậy, nhóm nghiên cứu không cho rằng mọi chi tiết đã được xác định tuyệt đối. Khi chỉ khoảng 20% khối lượng điêu khắc còn tồn tại, một số phần vẫn phải được tái dựng thông qua đối chiếu và phân tích. Vì thế, kết quả được xem là phương án phục dựng có cơ sở khoa học, giúp hình dung tương đối đầy đủ bố cục 39 nhân vật, chứ không phải bản tái tạo hoàn chỉnh từ những hiện vật nguyên vẹn.

Công nghệ đưa kiệt tác trở lại với công chúng

Thành quả nghiên cứu được giới thiệu tại triển lãm Athena, the Stage is Yours: The Parthenon Puzzle, diễn ra từ ngày 18/11/2026 đến 25/7/2027 tại Bảo tàng Điêu khắc Liebieghaus ở Frankfurt.

Kết quả nghiên cứu đang được trưng bày tại triển lãm "Athena, the Stage is Yours: The Parthenon Puzzle"

Kết quả nghiên cứu đang được trưng bày tại triển lãm "Athena, the Stage is Yours: The Parthenon Puzzle"

Triển lãm kết hợp hiện vật, mô hình thu nhỏ và công nghệ hình ảnh kỹ thuật số. Bên cạnh các tác phẩm thuộc bộ sưu tập của bảo tàng, sự kiện còn trưng bày những hiện vật được cho mượn từ các thiết chế văn hóa quốc tế, trong đó có Bảo tàng Vatican và Bảo tàng Louvre.

Điểm nhấn là mô hình 3D thể hiện toàn bộ nhóm tượng theo bố cục được nhóm nghiên cứu đề xuất. Những mảnh điêu khắc quan trọng được in ở kích thước thật, đặt trên các tấm nền mô phỏng hình dáng hoàn chỉnh của từng nhân vật. Cách trưng bày giúp người xem phân biệt phần hiện vật còn tồn tại với những chi tiết được phục dựng thông qua nghiên cứu.

Một đoạn phim hoạt họa cũng tái hiện quá trình các mảnh tượng tìm lại vị trí tương ứng. Từng nhân vật lần lượt xuất hiện và kết nối thành bố cục thống nhất, giúp khách tham quan hình dung cảnh tượng Athena ra đời từng hiện diện trên mái đền cách đây khoảng 2.500 năm.

Triển lãm đồng thời giới thiệu hành trình nghiên cứu từ những công trình khảo cổ thế kỷ 19 đến phương pháp quét và in 3D hiện nay. Qua đó, công chúng có thể thấy việc phục dựng di sản không chỉ dựa vào kiến thức lịch sử nghệ thuật mà còn cần sự phối hợp giữa khảo cổ học, công nghệ và phân tích hiện vật.

Giá trị của công trình không đơn thuần nằm ở việc xác định vị trí 39 nhân vật. Kết quả còn giúp giới chuyên môn hiểu rõ hơn cách các nghệ nhân Hy Lạp tổ chức một nhóm tượng quy mô lớn, kết hợp hình thể, chuyển động và không gian kiến trúc thành một chỉnh thể hài hòa.

Bản dựng kỹ thuật số mô phỏng bố cục 39 nhân vật trên mái phía đông Parthenon, thành quả của quá trình nghiên cứu và đối chiếu hàng chục mảnh điêu khắc

Bản dựng kỹ thuật số mô phỏng bố cục 39 nhân vật trên mái phía đông Parthenon, thành quả của quá trình nghiên cứu và đối chiếu hàng chục mảnh điêu khắc

Sau hơn 40 năm theo đuổi nghiên cứu, Brinkmann và cộng sự đã kết nối những mảnh điêu khắc từng nằm rải rác với các hình ảnh được lưu giữ trên bản sao cổ đại. Dù không thể thay thế những tác phẩm nguyên bản đã mất, phương án phục dựng mở ra cơ hội tiếp cận mới với một kiệt tác của nghệ thuật Hy Lạp. Đây cũng là minh chứng cho khả năng của công nghệ hiện đại trong việc hỗ trợ giới nghiên cứu nhận diện và tái hiện những giá trị di sản tưởng như đã biến mất theo thời gian.

Việt Lâm (tổng hợp)

Nguồn Báo Thể Thao & Văn Hóa: https://thethaovanhoa.vn/bi-an-2500-nam-cua-den-parthenon-tai-hien-kiet-tac-dieu-khac-ve-nu-than-athena-2026112009511731.htm