Bí ẩn 'hồ tử thần' giết chết gần 2.000 người chỉ trong một đêm

Vào một đêm tháng 8/1986, một thảm kịch kinh hoàng và đầy bí ẩn đã xảy ra tại vùng Tây Bắc hẻo lánh của Cameroon. Hồ Nyos, một hồ miệng núi lửa vốn dĩ vô cùng yên bình và tĩnh lặng, bỗng chốc trở thành một "hồ tử thần" chỉ sau một đêm.

Trước khi tai họa ập xuống, trên mặt hồ bất ngờ xuất hiện một cơn sóng lạ, kéo theo một cột nước và bọt sủi phun cao tới khoảng 100 mét rồi nhanh chóng tắt ngấm.

Hồ Nyos, một hồ miệng núi lửa vốn dĩ vô cùng yên bình và tĩnh lặng, bỗng chốc trở thành một "hồ tử thần" chỉ sau một đêm. Ảnh: Thierry Orban/Getty Images

Đến sáng hôm sau, bầu không khí im lặng chết chóc đã bao trùm hoàn toàn các ngôi làng Nyos, Cha và Subum ven hồ. Hơn 1.700 người và khoảng 3.500 gia súc đã tử vong, nhiều nạn nhân ra đi mãi mãi ngay trong giấc ngủ mà không hay biết điều gì đang xảy ra với mình.

"Sát thủ" dưới đáy hồ

Đứng trước thảm họa tàn khốc và kỳ lạ này, các nhà khoa học đã khẩn trương vào cuộc để tìm hiểu nguyên nhân thực sự đứng sau cái chết của hàng loạt người và vật nuôi.

Sau quá trình nghiên cứu kỹ lưỡng, giới chuyên gia mới xác định được đây là hiện tượng phun trào limnic - một trong những thảm họa thiên nhiên cực kỳ nguy hiểm nhưng lại ít khi được nhắc tới.

Họ bàng hoàng phát hiện ra chỉ trong vài phút ngắn ngủi trong đêm thảm kịch, có khoảng 100.000 đến 300.000 tấn khí carbon dioxide (CO2) tích tụ suốt hàng trăm năm dưới đáy hồ đã bất ngờ thoát ra ngoài.

Vì khí CO2 nặng hơn không khí gần 1,5 lần, loại sát thủ vô hình này không bay lên trời mà tràn xuống các thung lũng phía Bắc của hồ như một "dòng sông khí độc" với vận tốc kinh hoàng gần 100 km/h, khiến các nạn nhân tử vong nhanh chóng do ngạt thở.

Theo các kết quả nghiên cứu, toàn thế giới hiện chỉ mới ghi nhận có 3 hồ nước có khả năng xảy ra hiện tượng phun trào limnic đáng sợ này. Bên cạnh hồ Nyos, còn có hồ Monoun gần đó và hồ Kivu nằm ở biên giới giữa Rwanda và Cộng Hòa Dân Chủ Congo.

Gia súc chết hàng loạt, xác nằm la liệt sau thảm họa ở hồ Nyos năm 1986. Ảnh: USGS

Về mặt cơ chế, hồ Nyos tọa lạc trên một khu vực có hoạt động núi lửa ngầm âm ỉ. Do đó, Khí CO2 từ các dòng magma có thể rò rỉ qua các khe nứt đá rồi hòa tan vào dòng nước sâu ở hồ dưới áp suất cực kỳ lớn.

Do cấu trúc hồ có lớp nước phân tầng ổn định - nước lạnh, nặng và giàu khoáng chất nằm cố định ở bên dưới, còn nước ấm và nhẹ hơn ở phía trên - nên khí độc không thể thoát ra mà cứ tích tụ dần theo năm tháng.

Trạng thái cân bằng này lại rất mong manh. Khi lượng khí đạt đến một ngưỡng nhất định, chỉ cần một tác nhân nhỏ từ ngoại cảnh như lở đất, một trận động đất nhẹ hay thậm chí là một cơn mưa lạnh cũng có thể làm xáo trộn lớp nước sâu dâng lên, tạo ra hiệu ứng domino khiến khí bung ra ồ ạt.

"Cứu tinh" từ khoa học hiện đại

Nhằm ngăn chặn các "hồ tử thần" tiếp tục gây họa, các nhà khoa học quốc tế đã khẩn trương bắt tay vào hành động ngay sau thảm họa Nyos và một vụ phun trào quy mô nhỏ hơn tại hồ Monoun vào năm 1984, khiến 37 người chết.

Một nhóm chuyên gia người Pháp, do nhà khoa học Michel Halbwachs dẫn đầu, đã tiên phong triển khai hệ thống ống thoát khí đặc biệt làm bằng chất liệu polyethylene mật độ cao. Các đường ống này được đặt sâu xuống lòng hồ khoảng 200 mét.

Nhờ hiệu ứng siphon, dòng nước chứa khí hòa tan sẽ tự động dâng lên một cách tự nhiên, cho phép khí độc thoát ra an toàn trên mặt hồ, trong khi phần nước đã được khử sạch khí sẽ được trả lại hồ ở độ sâu an toàn.

Hệ thống ống thoát khí đặc biệt đặt dưới đáy hồ Nyos, giúp khí độc thoát ra an toàn trên mặt hồ. Ảnh: USGS

Đến nay, giải pháp công nghệ này đã chứng minh được hiệu quả vượt trội khi hồ Monoun về cơ bản đã được khử khí an toàn. Đối với hồ Nyos, hệ thống cũng đã loại bỏ được khoảng 33% lượng khí tối đa, và hiện tại chỉ cần duy trì một ống thoát khí là đủ để cân bằng với tốc độ tích tụ tự nhiên từ magma dưới lòng đất.

Đây được xem là một trong những thành công tựu nhất của ngành kỹ thuật can thiệp môi trường nửa cuối thế kỷ XX.

"Bài toán sinh tử" cho tương lai

Dù mối nguy tại hồ Nyos tạm thời đã được khống chế, hồ Kivu mới thực sự là mối đe dọa khổng lồ trong tương lai. Với diện tích rộng gấp 1.500 lần hồ Nyos và độ sâu lên tới 485 mét, hồ Kivu đang chứa một khối lượng khí khổng lồ, ước tính khoảng 300 km³ CO2 và 60 km³ khí methane.

Điều đáng lo ngại hơn cả là khu vực ven hồ hiện là nơi sinh sống của khoảng 2 triệu người dân, với 2 thành phố lớn là Goma của CHDC Congo và Gisenyi của Rwanda nằm ngay sát bờ. Nếu một vụ phun trào limnic xảy ra tại đây, hậu quả hủy diệt đối với cuộc sống con người là không thể lường trước được.

May mắn thay, những nghiên cứu khoa học gần đây đã mang lại những tín hiệu hết sức lạc quan. Phía Rwanda đã triển khai dự án KivuWatt nhằm khai thác khí methane từ lòng hồ để phục vụ phát điện, đồng thời tiến hành bơm trả khí CO2 ngược lại đáy hồ theo một quy trình kiểm soát nghiêm ngặt.

Các mô hình thủy động học năm 2026 cho thấy, nhờ vào cấu trúc phân tầng hiện tại, hồ Kivu vẫn có khả năng duy trì được trạng thái ổn định trong hàng trăm năm tới. Dẫu vậy, các nhà khoa học vẫn không hề chủ quan mà liên tục duy trì hệ thống giám sát chặt chẽ, bởi bất kỳ sự xáo trộn địa chất lớn nào cũng có thể đảo lộn mọi thứ.

Hồ Kivu có diện tích rộng gấp 1.500 lần hồ Nyos, và đang chứa một khối lượng khí khổng lồ, ước tính khoảng 300 km³ CO2 và 60 km³ khí methane. Ảnh: Gorilla Memories

Câu chuyện đau lòng về thảm kịch hồ Nyos là một lời nhắc nhở sâu sắc rằng thiên nhiên vẫn luôn ẩn chứa những bí ẩn chết chóc đầy bất ngờ. Từ một hồ nước vốn dĩ thanh bình giữa vùng núi Cameroon, con người đã phải chứng kiến sức mạnh chết chóc của những làn khí độc vô hình.

Nhưng cũng chính từ đó, sức mạnh của khoa học đã kịp thời can thiệp, giúp giải mã bí ẩn và hóa giải mối đe dọa dưới lòng hồ để chúng không còn là mối nguy hiểm rình rập trong tương lai.