Vịnh Xuân Đài 'ngạt thở' trong cơn sốt nuôi tôm hùm

Gần trưa, nắng loang chói mắt trên mặt vịnh Xuân Đài. Ông Hoàng Văn Sáu, 57 tuổi, cúi sát mép bè, luồn chiếc vợt cán dài xuống giữa những mắt lưới rồi khẽ kéo lên. Người đàn ông hơn hai mươi năm sống bằng nghề nuôi tôm hùm không tìm thứ gì đánh rơi dưới nước. Ông đang nhìn nước.

Ông nhấc vợt lên, nghiêng cho nước mặn chảy xuống rồi cúi nhìn lớp nước còn đọng trong lòng vợt, nhìn những mảnh vụn thức ăn, ngửi cái mùi tanh ngai ngái quanh bè, thứ mùi người mới đến thấy khó chịu nhưng với ông quen như mùi đất sau cơn mưa.

“Dạo này phải để ý nước nhiều hơn”, ông nói, mắt vẫn hướng về những dãy lồng nối nhau trên vịnh, dài đến mức đứng trên bè khó nhận ra đâu là lồng nhà mình, đâu là lồng nhà bên cạnh.

Người nuôi lâu năm nhìn màu nước đổi khác sau mưa, nhìn tôm ăn khỏe hay bỏ ăn, nghe tiếng dây neo căng hay chùng. Những dấu hiệu ấy giúp họ nhận ra khi nào chiếc lồng của mình có chuyện. Nhưng nước đổi vì thời tiết hay vì những chiếc lồng ngày càng dày, một người đứng trên bè khó mà phân biệt được.

Ngày trời trong, vịnh xanh và lấp lánh. Những dãy núi ôm lấy biển, thuyền chạy chậm qua khoảng trống giữa các bè. Từ xa, mặt nước trông rộng đến mức tưởng vẫn còn chỗ cho nhiều lồng nữa. Đến gần, lồng này nối lồng khác, bè này sát bè kia, dây neo chằng chịt. Dưới mặt nước là những dãy lồng mà người đứng trên bờ không thể nhìn hết.

Theo báo cáo tháng 7/2026 của Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, toàn tỉnh hiện có khoảng 153.000 lồng nuôi tôm hùm trên gần 2.000 ha. Định hướng đến năm 2030 là khoảng 1.000 ha vùng nuôi tôm hùm lồng, bè thương phẩm với 48.000 lồng.

Báo cáo thừa nhận nghề nuôi hình thành từ lâu, phát triển tự phát, công tác quản lý ở một số địa phương chưa chặt chẽ, khiến diện tích và số lượng lồng bè cao hơn nhiều lần so với quy hoạch.

Không ai xuống biển với ý nghĩ mình đang làm hại biển. Có nhà thêm lồng để trả nợ, có nhà mở rộng sau một vụ được giá. Người mới vào nghề nhìn những căn nhà khang trang của hàng xóm rồi nghĩ mình cũng làm được. Từng quyết định đều có lý do. Khi nhiều nhà cùng thả thêm lồng trong một vùng biển, sức ép không còn nằm ở riêng chiếc bè nào.

Một chiếc lồng mới là thêm vốn, thêm tôm, thêm cơ hội kiếm tiền. Hàng vạn chiếc lồng cùng xuống biển lại đặt ra câu hỏi khác: vùng nước ấy nhận được bao nhiêu trước khi chính đàn tôm chịu thiệt?

Ông Sáu có thói quen cho tôm ăn vào những giờ khá cố định. Đứng bên lồng, ông giữ chiếc ca thức ăn trên tay một lúc trước khi rải xuống. Cho nhiều mà tôm không ăn hết, phần còn lại chẳng biến mất: nó mắc trong lưới hoặc rơi qua đáy lồng xuống vùng nước quanh bè.

Trước đây ông từng nghĩ, biển rộng như thế, vài nắm thức ăn thừa có đáng là bao. Khi lồng bè dày lên, ông mới thấy điều đáng lo là hàng nghìn nắm thức ăn thừa lặp lại qua hàng trăm ngày nuôi, tích dần như lớp bùn dưới đáy vịnh bồi lên sau mỗi mùa.

Ngư dân cho tôm hùm ăn.

Báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk cho biết phần lớn thức ăn cho tôm hùm là thức ăn tươi sống: cá tạp, cua, ốc và một số phụ phẩm. Nguồn thức ăn được khai thác ở vùng biển trong tỉnh hoặc thu mua từ nơi khác qua chủ nậu, doanh nghiệp. Sở lưu ý thức ăn tươi sống có thể mang mầm bệnh và góp phần làm ô nhiễm nước nuôi.

Tôm phải ăn mới lớn. Đến ngày bán được tôm, người nuôi mới có tiền bù chi phí giống, thức ăn và công sức bỏ ra suốt nhiều tháng. Mỗi ngày thức ăn lại được đưa xuống lồng. Phần tôm ăn hết góp vào trọng lượng; phần còn sót có thể phân hủy trong nước, lắng xuống đáy. Chất thải từ đàn tôm cũng đi vào vùng nước ấy.

Nhìn phần thức ăn thừa của một chiếc lồng, người ta dễ nghĩ lượng ấy chẳng đáng bao nhiêu so với cả vịnh. Nhưng lồng bên cạnh cũng cho ăn, rồi đến chiếc lồng ở bè kế tiếp.

Sau những ngày nước đứng, mùi tanh đọng quanh bè. Những thứ rơi qua mắt lưới không hiện trên mặt biển phẳng lặng, nhưng vẫn phải được dòng nước cuốn đi hoặc phân hủy ngay tại vùng nuôi.

Ông Sáu có thể điều chỉnh lượng thức ăn trong lồng của mình, kéo lồng lên kiểm tra, nhìn con tôm yếu hay khỏe. Nhưng không hộ nào giữ riêng được dòng nước qua bè. Chiếc lồng của nhà này dùng chung nước với những chiếc lồng bên cạnh; thức ăn và chất thải vì thế cũng là chuyện của cả vùng nuôi.

Theo báo cáo của Sở, tỷ lệ tôm hao hụt, chết trong cả quá trình nuôi ước khoảng 30-35% tổng đàn. Những bệnh thường gặp là bệnh sữa, đỏ thân, đen mang. Cơ quan chuyên môn chỉ ra một nguyên nhân là hình thức nuôi hở khiến mầm bệnh rất khó kiểm soát, còn chất hữu cơ và chất thải tích tụ tạo điều kiện cho mầm bệnh phát triển.

Trên báo cáo, 30-35% là một tỷ lệ. Trên bè, mỗi phần trăm ấy là những con tôm nằm im dưới đáy lồng, là lần kéo lồng lên kiểm tra, chuyến đi mua thuốc và khoản tiền bị trừ khỏi vụ nuôi.

Có những đêm ông Sáu ngồi trên bè đến khuya chỉ để nhìn đàn tôm. Ông sợ sáng hôm sau mở lồng ra sẽ thấy chúng nằm bất động. Người có hàng trăm triệu đồng dưới nước vẫn có thể mất ngủ vì thứ tài sản ấy sống hay chết còn tùy vào vùng nước quanh lồng.

Lớp chất hữu cơ tích dưới đáy không kêu. Mầm bệnh đang phát triển cũng không nổi lên mặt biển. Biển vẫn vỗ vào mạn bè, gió thổi qua những mái nhà nổi, phao vẫn nhấp nhô. Đến một buổi sáng kéo lồng lên, đàn tôm hôm qua còn bám đầy mắt lưới giờ có con nằm im dù thân vẫn nguyên màu, có con đã yếu.

Tháng 5/2024, gần 62 tấn tôm hùm cùng gần 30 tấn cá nuôi được thống kê chết trên đầm Cù Mông.

Ở một vùng nuôi khác của Sông Cầu, đầm Cù Mông, tháng 5/2024, gần 62 tấn tôm hùm cùng gần 30 tấn cá nuôi được thống kê chết. Những con tôm còn bán được phải bán tháo với giá thấp; những con chết lâu gần như không còn giá trị. Trên bè, người ta phải đếm từng con còn sống để biết mình cứu được bao nhiêu vốn.

Một hộ điều chỉnh lượng thức ăn hay bớt vài chiếc lồng khó xoay chuyển được tình trạng của cả vùng nuôi. Theo định hướng của tỉnh, nghề nuôi cần được sắp xếp lại về diện tích và số lồng, giảm áp lực ở các đầm, vịnh và vùng ven bờ, từng bước phát triển vùng nuôi ở biển mở.

Chiều xuống vịnh Xuân Đài, những chiếc phao vẫn nhấp nhô, bè tôm nối nhau thành từng dãy. Dưới lớp nước xanh, tôm ăn, tôm lớn, người nuôi cho ăn thêm rồi chờ ngày kéo lồng thu hoạch.

Người nuôi cần nhiều hơn những mùa tôm được giá: một vùng nước còn đủ khỏe, mật độ lồng đủ thưa để dòng chảy đi qua và cách cho ăn không biến phần dư thừa thành gánh nặng dưới đáy.

“Vàng biển” từng giúp người dân nhìn xuống mặt nước và thấy tương lai của gia đình mình. Trước khi nghĩ tới chuyện nuôi thêm bao nhiêu con tôm, có lẽ đã đến lúc trả lại cho biển những khoảng nước đủ rộng để nó được thở.

Nhưng nếu phải bớt lồng, người nuôi sẽ sống bằng gì?

Kỳ 2: Tỷ phú bị ép giá ở thủ phủ tôm hùm Đắk Lắk