Bí mật giúp La Mã duy trì sức mạnh suốt nhiều thế kỷ

Roman Forum - trung tâm đời sống chính trị của La Mã cổ đại, nơi Machiavelli tìm thấy những bài học về tự do, luật pháp. Nguồn: thecollector.

Điều gì giúp một cộng đồng duy trì sức mạnh qua nhiều thế hệ, trong khi những cộng đồng khác nhanh chóng bị lịch sử cuốn trôi? Gần 500 năm trước, Niccolò Machiavelli (1469-1527) đã tìm cách trả lời câu hỏi ấy bằng cách nhìn về quá khứ.

Trong Luận về chính trị La Mã: Từ mười quyển đầu lịch sử La Mã của Titus Livius, ông không chỉ kể lại sự trỗi dậy của La Mã, mà dùng lịch sử như một kho kinh nghiệm để truy tìm những quy luật giúp một cộng đồng vừa gia tăng sức mạnh, vừa duy trì sức sống của chính mình.

Từ bất đồng đến tự do

Được biên soạn vào đầu thế kỷ XVI, tác phẩm là một trong những nền tảng của tư tưởng chính trị hiện đại. Machiavelli từng phục vụ nền cộng hòa Florence, xem lịch sử như tấm gương để lý giải vì sao các cộng đồng hưng thịnh rồi suy yếu. Từ lịch sử La Mã, ông đặt ra những câu hỏi lớn về quyền lực, luật pháp, tự do và khả năng tự điều chỉnh trước sự bào mòn của thời gian.

Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất của Machiavelli là sức sống của nền cộng hòa La Mã không đến từ sự đồng thuận tuyệt đối.

Thông thường, người ta xem bất đồng là nguồn cơn của hỗn loạn. Thế nhưng, qua lịch sử La Mã, Machiavelli lại đi đến kết luận ngược lại: những xung đột giữa giới quý tộc và bình dân không làm suy yếu nền cộng hòa, mà góp phần tạo nên sức sống của nó.

Điều khiến ông quan tâm không phải việc La Mã tồn tại mâu thuẫn, mà là cách cộng đồng ấy chuyển hóa chúng thành động lực. Theo Machiavelli, bất đồng không tất yếu dẫn đến đổ vỡ. Khi được điều tiết bằng luật pháp và các thiết chế phù hợp, chúng có thể tạo ra sự cân bằng quyền lực, ngăn ngừa lạm quyền, bảo vệ tự do và thúc đẩy cộng đồng tự hoàn thiện.

Từ lịch sử La Mã, cuốn sách mở ra những suy ngẫm về quyền lực, luật pháp, lợi ích chung và tự do. Machiavelli không nhìn con người bằng lăng kính lý tưởng hóa. Ông cho rằng tham vọng và tư lợi là một phần bản tính người. Vì thế, điều giúp cộng đồng vận hành không phải niềm tin vào sự tử tế tự nhiên, mà là những luật lệ đủ mạnh để định hướng hành vi.

Bên cạnh luật pháp, ông cũng đề cao vai trò của các thiết chế công cộng, đời sống tôn giáo và những giá trị chung giúp nuôi dưỡng tinh thần công dân, tạo nên sự gắn kết để La Mã vượt qua những giai đoạn biến động.

Sách Luận về chính trị La Mã: Từ mười quyển đầu lịch sử La Mã của Titus Livius. Ảnh: O.P.

Không ngủ quên trên thành công

Nếu khả năng chuyển hóa bất đồng là một phần bí mật của La Mã, thì phần còn lại nằm ở việc cộng đồng ấy không xem thành công là điều hiển nhiên.

Machiavelli không phủ nhận vai trò của vận mệnh trong lịch sử. Nhưng ông tin giữa những biến động khó lường, con người vẫn có khoảng không để chuẩn bị, lựa chọn và hành động. Thành công của La Mã không chỉ đến từ cơ hội, mà còn được xây dựng bằng năng lực tổ chức, sự chuẩn bị kỹ lưỡng, kỷ luật công dân và khả năng tự điều chỉnh khi đối diện khủng hoảng.

Ba quyển của tác phẩm cũng lần lượt đi theo hành trình ấy, từ cách La Mã xây dựng trật tự nội bộ bằng luật pháp và thiết chế, đến quá trình mở rộng ảnh hưởng bằng tổ chức quân sự và năng lực chiến lược, rồi vai trò của những cá nhân xuất chúng trong việc cải cách và chấn hưng cộng đồng. Cả ba phần đều trở lại với một niềm tin xuyên suốt: Không cộng đồng nào trường tồn nếu đánh mất khả năng tự đổi mới.

Sau hàng nghìn năm, người ta vẫn nhớ đến La Mã bằng những đấu trường, đền đài và những chiến công hiển hách. Nhưng với Machiavelli, di sản đáng suy ngẫm nhất của nền văn minh ấy không nằm ở những phế tích, mà ở khả năng biến bất đồng thành động lực, xây dựng luật pháp để bảo vệ tự do và không ngừng tự điều chỉnh trước biến động của thời cuộc.

Có lẽ vì thế, Luận về chính trị La Mã vẫn đáng đọc sau gần 500 năm. Tác phẩm không nhằm tìm một công thức cố định cho quyền lực, mà gợi mở cách nhìn sự hưng thịnh hay suy vong của một cộng đồng chưa bao giờ là kết quả của may rủi đơn thuần.

Lịch sử, nếu được đọc đúng cách, không chỉ kể lại quá khứ mà còn giúp ta hiểu những vấn đề của hiện tại.