Biển Đen sẽ là 'nút thắt' thương mại tiếp theo của thế giới?

Trong nhiều thế kỷ, Biển Đen giữ vị trí quan trọng trong chiến lược địa chính trị của Nga. (Ảnh: RT)

Ngày 12/8, Ukraine tiến hành một cuộc tấn công bằng drone quy mô lớn vào cảng Novorossiysk của Nga, làm hư hại hai nhà ga ngũ cốc lớn và tạm dừng hoạt động tại một trong những trung tâm xuất khẩu lớn nhất nước này. Thị trường hàng hóa lập tức biến động, giá lúa mì tăng mạnh do lo ngại nguồn cung lương thực toàn cầu tiếp tục bị gián đoạn.

Xung đột vốn chủ yếu diễn ra trên đất liền nay ngày càng lan sang vận tải biển, cảng và cơ sở hạ tầng xuất khẩu. Điều này có thể ảnh hưởng đến Ấn Độ như thế nào?

Biển Đen có vai trò gì trong xung đột Nga - Ukraine?

Trong nhiều thế kỷ, Biển Đen giữ vị trí quan trọng trong chiến lược địa chính trị của Nga. Từ thời Liên Xô, đây là cửa ngõ phía nam của Nga ra Địa Trung Hải, Trung Đông, Bắc Phi và Nam Âu. Hiện nay, tuyến này vẫn giúp Moscow tiếp cận những khu vực có sự hiện diện quân sự của Nga như Syria và Libya.

Trọng tâm sức mạnh quân sự của Nga tại đây là Hạm đội Biển Đen, đóng tại cảng Sevastopol ở Crimea từ năm 1793. Sau khi Nga sáp nhập đảo Crimea vào năm 2014, Sevastopol càng có giá trị chiến lược vì là một trong số ít căn cứ hải quân nước sâu của Nga có thể hoạt động quanh năm.

Hai thập kỷ qua, Nga liên tục mở rộng ảnh hưởng quanh Biển Đen. Sau khi can thiệp vào Georgia năm 2008, Moscow hậu thuẫn các vùng ly khai, trong đó có Abkhazia. Năm 2014, Nga sáp nhập đảo Crimea, rồi tiến hành chiến dịch quân sự ở Ukraine vào tháng 2/2022. Hiện Nga kiểm soát khoảng 1/3 đường bờ Biển Đen trên thực tế, dù theo luật quốc tế chỉ được công nhận khoảng 10%.

Biển Đen cũng là tuyến thương mại quan trọng. Nga xuất khẩu lượng lớn ngũ cốc, phân bón và hàng hóa khác qua các cảng tại đây, trong khi tuyến đường ngày càng quan trọng khi Moscow tăng cường thương mại với các nước không tham gia trừng phạt của phương Tây.

Đối với Ukraine, vai trò của Biển Đen còn lớn hơn. Trước xung đột, hơn 50% hàng xuất khẩu của Ukraine đi qua cảng Odesa. Nga và Ukraine khi đó cùng chiếm gần 24% xuất khẩu lúa mì toàn cầu, 19% lúa mạch và khoảng 60% dầu hướng dương, cho thấy bất kỳ gián đoạn nào tại Biển Đen cũng có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến thị trường lương thực thế giới.

Vì sao Biển Đen quan trọng với thế giới?

Biển Đen nằm giữa châu Âu, Nga và Trung Á, giáp Nga, Ukraine, Thổ Nhĩ Kỳ, Romania, Bulgaria và Georgia. Qua các eo biển của Thổ Nhĩ Kỳ, Biển Đen kết nối với Địa Trung Hải, trở thành một trong những tuyến thương mại biển quan trọng nhất thế giới.

Theo Reuters, chi phí thuê tàu chở dầu tại Biển Đen đã tăng lên hơn 300.000 USD/ngày, từ hơn 200.000 USD chỉ một tuần trước. Phí bảo hiểm xung đột đối với tàu vào các cảng Biển Đen cũng tăng lên tới 2% giá trị tàu, so với khoảng 1% hai tuần trước, khiến mỗi chuyến phát sinh thêm hàng trăm nghìn USD chi phí.

Biển Đen là tuyến vận chuyển lớn của lúa mì, ngô, lúa mạch, dầu hướng dương, phân bón, dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ.

Nga là nước xuất khẩu lúa mì lớn nhất thế giới, trong khi Ukraine vẫn là một trong những nước xuất khẩu ngũ cốc và dầu thực vật lớn nhất dù đang xung đột. Các cảng như Odesa của Ukraine và Novorossiysk của Nga là cửa ngõ quan trọng đưa hàng hóa đến thị trường châu Á, châu Phi và Trung Đông.

Khi các cuộc tấn công quân sự làm gián đoạn hoạt động cảng, ảnh hưởng không chỉ giới hạn ở các nước tham chiến. Hàng hóa chậm giao, cước vận tải tăng và bất ổn nguồn cung lan truyền qua chuỗi cung ứng toàn cầu, thường kéo theo giá lương thực và năng lượng tăng.

Theo Moscow Times, xuất khẩu ngũ cốc của Nga có nguy cơ xuống mức thấp nhất trong một thập kỷ trong tháng 8 do tắc nghẽn vận tải tại Biển Đen.

Nga dự kiến xuất khẩu 3-3,4 triệu tấn lúa mì trong tháng này, thấp hơn nhiều so với mức trung bình tháng 8 trong 5 năm qua là 5 triệu tấn và có thể là mức thấp nhất trong tháng 8 kể từ niên vụ 2016-2017.

Vì sao Biển Đen đang trở thành “nút thắt” thương mại toàn cầu?

Nút thắt hàng hải là tuyến biển hẹp hoặc có ý nghĩa chiến lược, nơi bất kỳ gián đoạn nào cũng có thể ảnh hưởng đến thương mại toàn cầu. Khác với Eo biển Hormuz chủ yếu quan trọng với năng lượng và Biển Đỏ có vai trò lớn với vận tải container Á–Âu, Biển Đen có vị trí đặc biệt vì là trung tâm của xuất khẩu lương thực toàn cầu.

Tình hình leo thang đã gây gián đoạn vận tải thương mại. Theo phía Ukraine, riêng tháng 7 có 35 tàu bị tấn công khi đang ở cảng, 22 tàu ngoài biển và 67 cơ sở cảng bị đánh trúng, tăng mạnh so với chỉ 14 vụ tấn công tàu trong cả năm 2025.

An ninh xấu đi đã bắt đầu ảnh hưởng thương mại. Công ty vận tải Nga FESCO đình chỉ nhận đơn hàng mới qua Biển Đen sau khi một tàu của hãng bị drone Ukraine tấn công.

Hoạt động xuất khẩu cũng chậm lại. Vận chuyển từ Biển Azov của Nga bị hạn chế từ đầu tháng 7, làm giảm hoạt động tại cảng ngũ cốc Taman; trong khi vận chuyển qua Novorossiysk và Tuapse vẫn tiếp diễn nhưng với tốc độ thấp hơn.

Xuất khẩu nông sản Ukraine đặc biệt dễ tổn thương. Hơn 90% hàng nông khai thác khẩu của nước này thường đi qua khu vực cảng Odesa. Kyiv đang phát triển các tuyến thay thế, nhưng dự kiến chỉ đạt công suất đầy đủ vào cuối tháng 8 và chỉ xử lý được khoảng 50% sản lượng xuất khẩu thông thường, khiến nguồn cung ngũ cốc thế giới tiếp tục đối mặt nguy cơ gián đoạn.

Xung đột đã thay đổi vận tải Biển Đen như thế nào?

Xung đột cũng khiến chi phí vận tải tăng mạnh. Phí bảo hiểm rủi ro xung đột đối với tàu chở dầu đã tăng gấp đôi, từ khoảng 1% lên tới 2% giá trị tàu, khiến mỗi chuyến phát sinh thêm hàng trăm nghìn USD.

Hiệp hội vận tải biển BIMCO cảnh báo nếu xuất khẩu qua Biển Đen tiếp tục suy giảm, hoạt động vận chuyển dầu thô toàn cầu có thể chậm lại, trong khi dòng hàng nông sản trở nên biến động hơn. Điều này tiếp tục ảnh hưởng đến cước vận tải, giá hàng hóa và an ninh lương thực toàn cầu trong giai đoạn quan trọng của mùa xuất khẩu 2026.

Dù một số khách hàng nước ngoài rút lui vì chi phí vận chuyển tăng, Bộ Nông nghiệp Nga vẫn tăng thuế xuất khẩu lúa mì trong giai đoạn 12–18/8. Bộ này cho biết sản lượng thu hoạch ngũ cốc đã vượt 72 triệu tấn, trong đó hơn 60 triệu tấn là lúa mì, cho thấy Nga vẫn quyết tâm duy trì xuất khẩu bất chấp chiến sự.

Biển Đen có trở thành một Hormuz hay Biển Đỏ khác?

Biển Đen hiện đã gia nhập danh sách các tuyến hàng hải chiến lược chịu áp lực.

Eo biển Hormuz: nút thắt dầu mỏ quan trọng nhất thế giới, vận chuyển một phần lớn dầu thô xuất khẩu toàn cầu.

Biển Đỏ: đặc biệt qua Bab el-Mandeb và kênh đào Suez, đang bị đe dọa bởi các cuộc tấn công tàu thương mại, buộc nhiều tàu phải đi vòng qua phía nam châu Phi.

Biển Đen: khác biệt ở chỗ vai trò trọng yếu nằm ở ngũ cốc, dầu thực vật và xuất khẩu năng lượng của Nga và Ukraine.

Ba khu vực này cho thấy một thách thức ngày càng lớn đối với kinh tế thế giới: một số ít tuyến hàng hải chiến lược đang vận chuyển phần rất lớn lương thực, nhiên liệu và hàng hóa khai thác toàn cầu. Nếu nhiều tuyến cùng lúc chịu gián đoạn, ảnh hưởng có thể nhanh chóng lan rộng khắp các thị trường quốc tế.