Biển Đỏ 'dậy sóng', doanh nghiệp xuất khẩu Việt thấp thỏm giữ nhịp đơn hàng

Với một nền kinh tế có độ mở cao như Việt Nam, cú sốc nếu xảy ra sẽ không đến trực diện mà truyền qua chi phí: giá dầu, phí bảo hiểm chiến tranh và đặc biệt là logistics, mạch máu của xuất khẩu. Giao thương chưa đứt gãy diện rộng, nhưng "phí rủi ro" đã bắt đầu được tính vào từng hợp đồng.

Container ở Kenh đào Suez. Ảnh: TL

Logistics - "điểm nghẽn" nhạy cảm nhất

Ông Phạm Quang Anh, Tổng giám đốc Công ty May mặc Dony, cho biết doanh nghiệp đang theo dõi sát các lô hàng sang Jordan, thị trường chiếm gần 20% kim ngạch xuất khẩu và duy trì ổn định từ năm 2017 đến nay.

Hàng may mặc từ Việt Nam đi Jordan chủ yếu quá cảnh qua Biển Đỏ, tuyến chịu tác động trực tiếp nếu căng thẳng leo thang. Trong các đợt bất ổn trước đây, thời gian vận chuyển từng kéo dài từ một tháng lên 3-4 tháng, tức gấp 3-4 lần bình thường. Cước container 40 feet tăng từ khoảng 1.500 đô la Mỹ lên tới 5.000 đô la; phụ phí bảo hiểm chiến tranh và tình trạng tàu hạn chế qua lại khiến rủi ro giao hàng trễ trở thành áp lực thường trực.

"Chỉ cần trễ 15-20 ngày có thể lỡ mùa bán hàng, còn nếu kéo dài 3-4 tháng thì coi như qua mùa”, ông Quang Anh nói. Với dệt may, vòng đời sản phẩm ngắn, tính mùa vụ cao, rủi ro lớn nhất không phải là tăng vài nghìn đô la cước tàu mà là đứt gãy chu kỳ kinh doanh của khách hàng.

Người lao động của Dony đang sản xuất. Doanh nghiệp may mặc này có khách hàng ở Jordan, thị trường chiếm khoảng 20% đơn hàng xuất khẩu của Dony.

Dù vậy, ông cho rằng thị trường hiện đã "thích nghi" hơn. Nếu trước đây khách từng tạm dừng đặt hàng để nghe ngóng, thì nay xu hướng là vẫn duy trì đơn, chỉ điều chỉnh sản lượng hoặc tiến độ.

Hiện Dony chuẩn bị xuất một container 40 feet sang Jordan trong hai tuần tới, đồng thời làm việc chặt chẽ với đối tác logistics để cập nhật tình hình. "Yếu tố đáng lo nhất vẫn là logistics. Về cầu thị trường, chúng tôi kỳ vọng xung đột không leo thang thành chiến tranh diện rộng", ông nói.

Theo PGS, TS Nguyễn Hữu Huân, rủi ro lớn nhất hiện nay nằm ở logistics. Phần lớn hàng xuất khẩu sang châu Âu và một phần sang Mỹ đi qua hành lang Suez - Biển Đỏ. Nếu tàu phải đi vòng hoặc phụ phí chiến tranh tăng mạnh, chi phí logistics, vốn chiếm 10-20% giá thành, có thể tăng thêm 15-25%.

Trong kịch bản căng thẳng kéo dài 6 tháng, kim ngạch xuất khẩu có thể giảm 2-4% so với kịch bản cơ sở do mất lợi thế giá và gián đoạn tiến độ giao hàng.

Dự án công nghiệp và phép thử tiến độ

Ở lĩnh vực công nghiệp phụ trợ, ông Lê Mai Hữu Lâm, Tổng giám đốc Công ty Cát Vạn Lợi, cho biết doanh nghiệp đang cung cấp thiết bị cho một dự án nhà máy nhiệt điện tại Ả Rập Saudi thông qua tổng thầu Nhật Bản.

Lô hàng đầu tiên đã xuất trước Tết và đang trên đường vận chuyển. Đối tác chịu chi phí bảo hiểm chiến tranh và phụ phí phát sinh, song điều khiến doanh nghiệp lo ngại là tiến độ tổng thể. Với các công trình công nghiệp, mỗi hạng mục đều gắn với mốc lắp đặt và nghiệm thu; chỉ cần một khâu chậm lại, dây chuyền thi công phía sau có thể bị xô lệch.

Sản xuất tại Cát Vạn Lợi. Lô hàng đầu tiên của doanh nghiệp này đang ở tàu hàng và nếu đúng tiến độ thì còn 2 tuần nữa đến Ả Rập Saudi.

"Chiến sự bùng phát thì mọi kế hoạch đều có thể đảo chiều. Ưu tiên cao nhất vẫn là an toàn con người; còn tiến độ dự án chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng", ông nói. Lô hàng thứ hai dự kiến hoàn tất sản xuất và giao vào cuối tháng 3, nhưng khả năng chủ đầu tư lùi thời hạn do diễn biến xung đột là điều phải tính đến; đồng thời, phụ phí vận tải phát sinh gần như khó tránh khỏi.

Nếu lịch trình dự án bị kéo dài, dòng tiền và kế hoạch sản xuất của doanh nghiệp cũng bị ảnh hưởng dây chuyền.

Dù nhìn nhận rủi ro hiện hữu, ông Lâm đánh giá khu vực Trung Đông, đặc biệt là Dubai (UAE) và Riyadh (Ả Rập Saudi), có tiềm năng phát triển rất lớn nhờ tốc độ đầu tư hạ tầng mạnh mẽ. Doanh nghiệp dự kiến tiếp tục xúc tiến thương mại tại Dubai vào tháng 4 và sang Ả Rập Saudi vào tháng 10 nhằm mở rộng thị trường.

"Rủi ro luôn đi kèm cơ hội. Trong bối cảnh thế giới biến động, nếu biết theo dõi sát và linh hoạt, doanh nghiệp Việt Nam vẫn có thể tìm được cơ hội tại những thị trường đang phát triển nhanh", ông Lâm nói.

Rau quả: Khi thời gian trở thành chi phí

Ở góc độ hiệp hội, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit), cho rằng căng thẳng tại khu vực Biển Đỏ không chỉ ảnh hưởng đến các lô hàng xuất trực tiếp sang Trung Đông như UAE hay Ả Rập Xê Út, mà còn tác động dây chuyền tới thị trường châu Âu. Nguyên nhân là phần lớn tàu từ châu Á sang châu Âu phải đi qua kênh đào Suez và Biển Đỏ, tuyến hàng hải huyết mạch của thương mại Á - Âu. Khi rủi ro an ninh gia tăng, nhiều hãng tàu buộc phải vòng qua mũi Hảo Vọng ở Nam Phi, kéo dài hành trình thêm nhiều ngày, thậm chí cả tuần.

Với trái cây tươi, vài ngày chậm trễ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến độ tươi, mẫu mã và giá bán. Container lạnh phải vận hành lâu hơn đồng nghĩa chi phí tăng và rủi ro suy giảm chất lượng cao hơn. Lợi thế cạnh tranh về giá của nông sản Việt Nam vì thế bị thu hẹp.

Kim ngạch rau quả sang Trung Đông và châu Âu chiếm dưới 10% toàn ngành, nhưng có ý nghĩa trong chiến lược đa dạng hóa thị trường. Nếu chi phí logistics quay lại mức căng thẳng như giai đoạn 2024-2025, ông Nguyên cho rằng tốc độ tăng trưởng khó đạt như kỳ vọng.

Trước câu hỏi liệu doanh nghiệp nhỏ có chịu tác động nặng nề hơn doanh nghiệp lớn hay không, ông Nguyên cho rằng khó khăn hiện nay mang tính chất toàn ngành. "Vấn đề không nằm ở quy mô doanh nghiệp, mà ở đặc thù mặt hàng. Những đơn vị xuất khẩu trái cây tươi, rau tươi chịu áp lực lớn nhất", ông Nguyên nói.

Xuất khẩu cây ăn trái của sang Trung Đông thời gian đang là thách thức. Ảnh minh họa: Trung Chánh

Tổng thư ký Vinafruit cho rằng, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị còn tiềm ẩn, doanh nghiệp phải chủ động điều chỉnh phương án vận chuyển, đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực bảo quản. Tuy nhiên, nếu tình hình tại Biển Đỏ tiếp tục phức tạp, áp lực chi phí và thời gian vẫn sẽ là thách thức lớn với ngành rau quả trong thời gian tới.

Thương mại với Trung Đông: Bình tĩnh nhưng không chủ quan

Đại diện một doanh nghiệp thương mại Israel hoạt động tại TPHCM cho biết các lô hạt điều, trái cây sấy xuất sang cảng Ashdod Port đến nay chưa ghi nhận gián đoạn đáng kể. Hàng chủ yếu đi đường biển, lịch tàu chưa biến động bất thường; vận tải hàng không có bị ảnh hưởng do điều chỉnh không phận nhưng chiếm tỷ trọng nhỏ. “Diễn biến mang tính cục bộ, chuỗi cung ứng dân sự vẫn vận hành”, vị này nói.

Dù vậy, doanh nghiệp đã tính lại thời gian giao hàng, dự trù phụ phí và trao đổi sớm với đối tác nhập khẩu về khả năng điều chỉnh giá. Rủi ro chưa xảy ra, nhưng đã được đưa vào phương án.

Giới phân tích nhận định xung đột Trung Đông chưa làm đứt gãy thương mại toàn cầu, song đang đẩy chi phí logistics tăng do đổi tuyến và phí bảo hiểm cao hơn. Nguồn cung không bị cắt, chỉ trở nên đắt đỏ hơn. Nhờ mạng lưới hàng hải đa dạng và khả năng chuyển hướng linh hoạt, dòng chảy hàng hóa vẫn được duy trì. Nguyên tắc của doanh nghiệp và logistics là chấp nhận chi phí cao hơn, không để mạch giao thương gián đoạn.

Giữ nhịp trong một thế giới khó đoán định

Cho đến nay, chưa có dấu hiệu đứt gãy diện rộng. Doanh nghiệp vẫn xuất hàng, đối tác vẫn duy trì hợp đồng. Nhưng trạng thái "bình thường" hiện tại đi kèm một khoản chi phí dự phòng mới.

Thông tin về khả năng phong tỏa eo biển Hormuz, nơi trung chuyển khoảng 1/5 lượng dầu toàn cầu, cùng cảnh báo khủng hoảng có thể lan sang Biển Đỏ khiến giới vận tải biển quốc tế nâng mức cảnh giác. Hành lang Suez - Biển Đỏ, vốn đảm nhiệm khoảng 12% hàng hóa toàn cầu và tới 35% sản lượng container, đứng trước nguy cơ bị gián đoạn cục bộ nếu xung đột leo thang.

Logistics được cho là "điểm nghẽn" nhạy cảm nhất tại khu vực Trung Đông hiện nay. Ảnh minh họa: TL

Với Việt Nam, đây không chỉ là câu chuyện địa chính trị. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 930 tỉ đô la Mỹ; riêng thị trường EU đạt hơn 56 tỉ đô la. Một phần đáng kể hàng hóa sang châu Âu và bờ Đông nước Mỹ đi qua hành lang này. Chỉ cần tàu phải đi vòng qua mũi Hảo Vọng (châu Phi), phụ phí chiến tranh tăng hoặc bảo hiểm leo thang, chi phí và thời gian giao hàng sẽ lập tức bị đội lên.

Với nền kinh tế có độ mở cao, bất ổn tại các hành lang hàng hải chiến lược có thể nhanh chóng chuyển hóa thành chi phí hữu hình trên từng container hàng. Trong bối cảnh đó, năng lực quản trị rủi ro, từ đa dạng hóa tuyến vận tải, đàm phán chia sẻ chi phí đến nâng giá trị sản phẩm, sẽ quyết định khả năng giữ nhịp đơn hàng.

Biển Đỏ "dậy sóng" chưa đồng nghĩa khủng hoảng. Nhưng trong một thế giới mà địa chính trị ngày càng khó lường, bài toán của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam không chỉ là bán được hàng, mà là bảo vệ biên lợi nhuận và duy trì độ tin cậy giao hàng. Đây là yếu tố cốt lõi để bảo toàn thị phần và tăng trưởng dài hạn.

Lê Hoàng