Biến rác hữu cơ thành tài nguyên bằng công nghệ mới
Mỗi ngày, Hà Nội phát sinh hàng nghìn tấn rác thải sinh hoạt, trong đó phần lớn là rác hữu cơ. Thay vì chôn lấp hoặc đưa toàn bộ đi đốt, liệu có thể xử lý nhanh loại chất thải này để tạo ra sản phẩm có ích? Từ trăn trở đó, ông Nguyễn Phúc Thành cùng các cộng sự tại Công ty cổ phần Dịch vụ môi trường Thăng Long (ENSERCO) đã nghiên cứu, ứng dụng công nghệ lên men bán khô tốc độ nhanh, rút ngắn thời gian xử lý rác hữu cơ từ 28-30 ngày xuống còn 6-8 ngày. Công trình đã đoạt Giải Nhất Giải thưởng Sáng tạo Khoa học Công nghệ Việt Nam (VIFOTEC) năm 2025, mở ra hướng đi mới trong xử lý chất thải theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Trạm trung chuyển và xử lý rác hữu cơ Phú Minh tại xã Phú Xuyên, Hà Nội. Ảnh: PV
Tìm lời giải cho bài toán rác hữu cơ
Trong túi rác sinh hoạt hằng ngày, thức ăn thừa, rau củ quả và các loại chất thải hữu cơ thường chiếm phần đáng kể. Nếu không được xử lý kịp thời, chúng dễ phân hủy, phát sinh mùi hôi, nước rỉ rác và khí gây ô nhiễm. Nhưng nếu chỉ đưa đi chôn lấp hoặc đốt bỏ, một nguồn tài nguyên có khả năng tái chế lại bị lãng phí.
Đây cũng là bài toán mà ông Nguyễn Phúc Thành, Chủ nhiệm công trình nghiên cứu tại Công ty cổ phần Dịch vụ môi trường Thăng Long (ENSERCO), cùng các cộng sự đặt ra khi tìm kiếm phương pháp xử lý rác hữu cơ hiệu quả hơn.

Các loại chất thải hữu cơ phổ biến
Thực tế, mỗi phương pháp xử lý hiện nay đều có những hạn chế. Chôn lấp cần diện tích đất lớn, thời gian phân hủy kéo dài và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm. Ủ hiếu khí để sản xuất phân compost thường mất 28-30 ngày, cần diện tích nhà xưởng lớn; chất lượng sản phẩm cũng phụ thuộc nhiều vào việc phân loại rác đầu vào. Trong khi đó, rác hữu cơ có độ ẩm cao, nhiệt trị thấp nên không thuận lợi cho công nghệ đốt phát điện.
Theo ông Nguyễn Phúc Thành, muốn xử lý hiệu quả phải giải quyết đồng thời hai vấn đề: rút ngắn thời gian phân hủy và giảm lượng chất thải phải đưa vào dây chuyền xử lý. Quan trọng hơn, cần thay đổi cách nhìn nhận về rác hữu cơ, từ một loại chất thải phải tiêu hủy thành nguồn nguyên liệu có thể khai thác, tái sử dụng.
Từ cách tiếp cận đó, ENSERCO đã chủ động đầu tư kinh phí nghiên cứu công nghệ lên men bán khô tốc độ nhanh, không sử dụng ngân sách nhà nước. Điểm khác biệt của công trình không chỉ là đưa vi sinh vật vào quá trình xử lý mà còn cải tiến cả quy trình, từ sơ chế nguyên liệu đến tạo môi trường thuận lợi cho quá trình phân hủy.
Thông thường, rác hữu cơ được cắt nhỏ ở kích thước khoảng 50-100mm trước khi đưa vào ủ. Với công nghệ mới, nguyên liệu được nghiền xuống không quá 1mm. Việc nghiền nhỏ giúp tăng diện tích tiếp xúc giữa vi sinh vật và chất hữu cơ khoảng 40 lần, đồng thời phá vỡ cấu trúc nguyên liệu, giải phóng nước tự do, tạo thuận lợi cho quá trình xử lý.
Một điểm khác biệt nữa là rác hữu cơ được tách thành hai phần rắn và lỏng để xử lý bằng những phương pháp phù hợp, thay vì đưa toàn bộ vào cùng một quy trình. Cách làm này giúp giảm độ phức tạp của nguyên liệu và tận dụng tốt hơn các thành phần sau sơ chế.
Tuy nhiên, yếu tố quyết định giúp công nghệ rút ngắn thời gian xử lý nằm ở cách tổ chức quá trình lên men. Nhóm nghiên cứu tiến hành nhân giống, tăng số lượng và mật độ vi sinh vật, tạo ra cơ chất hoạt tính thích nghi. Nhờ đó, hoạt tính của hệ vi sinh tăng khoảng 100-150 lần so với sử dụng trực tiếp chế phẩm vi sinh gốc.
Để vi sinh vật hoạt động hiệu quả, nhiệt độ khối ủ được duy trì ở mức 65-75 độ C, độ ẩm bảo đảm 50-60%. Hệ thống đảo trộn liên tục giúp nguyên liệu tơi, độ ẩm phân bố đồng đều, hạn chế tình trạng thiếu không khí và phát sinh mùi. Sự kết hợp các giải pháp này giúp rút ngắn thời gian phân hủy rác hữu cơ từ 28-30 ngày xuống còn 6-8 ngày.
Công nghệ còn giải quyết bài toán về quy mô đầu tư. Sau khi cắt nhỏ và ép tách nước, thể tích phần rác hữu cơ rắn cần xử lý giảm 75-80%. Nhờ vậy, công suất thiết bị và diện tích nhà xưởng có thể giảm từ 4-5 lần so với các dây chuyền xử lý rác hữu cơ hiếu khí thông thường. Hệ thống tuần hoàn không khí nóng kết hợp bổ sung không khí tươi cũng giúp tiết kiệm 70-80% năng lượng nhiệt.
Như vậy, công trình không chỉ giúp xử lý rác nhanh hơn mà còn giảm lượng nguyên liệu phải xử lý, tiết kiệm năng lượng và tạo điều kiện thu hồi sản phẩm hữu ích. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu của kinh tế tuần hoàn: giảm chất thải, tận dụng tài nguyên và hạn chế tác động đến môi trường.
Từ rác thải đến giá trị kinh tế
Một công nghệ môi trường chỉ thực sự có giá trị khi được đưa vào thực tiễn, vận hành ổn định và tạo ra sản phẩm đáp ứng yêu cầu. Với công trình của ông Nguyễn Phúc Thành, Trạm trung chuyển xử lý rác hữu cơ Phú Minh (xã Phú Xuyên, Hà Nội) là nơi ứng dụng thí điểm, kiểm chứng hiệu quả của phương pháp lên men bán khô tốc độ nhanh.

Dự án Trạm trung chuyển, xử lý hữu cơ Phú Minh
Trạm được đầu tư nâng cấp trên diện tích 5.186m², với công suất thiết kế 110 tấn/ngày, phục vụ xử lý rác hữu cơ đã phân loại tại nguồn. Dây chuyền thiết bị và công nghệ vận hành ổn định; chất lượng sản phẩm đầu ra, khí thải và nước thải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Đáng chú ý, mùn compost sau xử lý đạt tiêu chuẩn phân bón hữu cơ theo kết quả phân tích của Trung tâm Khảo, kiểm nghiệm chất lượng phân bón quốc gia thuộc Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật.
Kết quả này cho thấy rác hữu cơ không nhất thiết phải kết thúc hành trình ở bãi chôn lấp hay lò đốt. Nếu được phân loại và xử lý đúng cách, chúng có thể trở lại phục vụ sản xuất dưới dạng sản phẩm có ích.
Lợi ích của mô hình Phú Minh còn thể hiện ở việc giảm khối lượng rác phải vận chuyển đến các khu xử lý tập trung. Theo phương án tính toán của ông Thành, trong tổng số 110 tấn rác mỗi ngày, có 66 tấn rác hữu cơ được xử lý ngay tại trạm, chỉ còn 44 tấn phải vận chuyển đến khu xử lý tập trung để đốt phát điện. Quãng đường vận chuyển khoảng 85km.
Nếu toàn bộ lượng rác này đều phải đưa đi xử lý, thành phố sẽ phải chi trả chi phí vận chuyển và đốt phát điện cho cả 110 tấn. Khi xử lý 66 tấn hữu cơ tại chỗ, khối lượng phải vận chuyển đường dài giảm đáng kể.
Cụ thể, chi phí vận chuyển là 300.000 đồng/tấn; chi phí xử lý hữu cơ tại chỗ cũng là 300.000 đồng/tấn, trong khi chi phí xử lý bằng công nghệ đốt phát điện là 550.000 đồng/tấn. Việc thay thế một phần khối lượng phải vận chuyển và đốt bằng phương pháp xử lý hữu cơ tại chỗ giúp thành phố tiết kiệm khoảng 13,25 tỷ đồng mỗi năm.
Đây là lợi ích đáng kể trong bối cảnh Hà Nội phải tổ chức thu gom, vận chuyển và xử lý lượng rác sinh hoạt ngày càng lớn. Theo ông Thành, tiềm năng ứng dụng công nghệ còn rất rộng bởi rác hữu cơ chiếm khoảng 60-65% tổng khối lượng rác sinh hoạt. Với khoảng 7.500 tấn rác phát sinh mỗi ngày tại Hà Nội, lượng rác hữu cơ ước tính khoảng 4.000 tấn.
Từ thực tiễn đó, nhóm nghiên cứu đề xuất triển khai công nghệ theo những mô hình phù hợp với từng khu vực. Ở nông thôn, có thể xây dựng các cơ sở xử lý rác hữu cơ quy mô vùng, phục vụ khoảng 4-6 xã. Tại khu vực nội thành, có thể kết hợp trạm trung chuyển với sơ chế rác hữu cơ theo quy mô 5-8 phường. Cách làm này vừa tạo thuận lợi cho cơ giới hóa thu gom, vừa giảm lượng rác phải vận chuyển đến các khu xử lý tập trung.

Mô hình Trạm trung chuyển kết hợp sơ chế chất thải rắn sinh hoạt khu vực nông thôn
Đặc biệt, xử lý riêng rác hữu cơ còn giúp nâng cao hiệu quả của các nhà máy đốt rác phát điện. Khi phần chất thải có thể tái chế được tách ra, phần rác còn lại sẽ thuận lợi hơn cho quá trình đốt, góp phần thu hồi năng lượng và giảm lượng chất thải phải chôn lấp.
Tuy nhiên, để công nghệ phát huy hiệu quả, phân loại rác tại nguồn là điều kiện quan trọng. Theo ông Thành, công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng khó xử lý tốt nếu chất thải hữu cơ bị trộn lẫn với nhựa, kim loại và các loại rác khác. Chất lượng nguyên liệu đầu vào ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả xử lý cũng như chất lượng sản phẩm sau tái chế. Vì vậy, cùng với đầu tư dây chuyền công nghệ, cần tổ chức đồng bộ việc phân loại, thu gom riêng rác hữu cơ.

Mô hình Trạm trung chuyển kết hợp sơ chế chất thải rắn sinh hoạt khu vực đô thị
Từ một bài toán tưởng như chỉ có thể giải quyết bằng cách mở rộng khu xử lý hoặc tăng công suất đốt rác, công trình của ông Nguyễn Phúc Thành gợi mở hướng đi khác: xử lý chất thải theo đặc tính từng thành phần, tận dụng tối đa những gì còn có giá trị.
Giải Nhất VIFOTEC năm 2025 là sự ghi nhận đối với nỗ lực nghiên cứu, ứng dụng công nghệ của doanh nghiệp. Nhưng giá trị lớn hơn của công trình nằm ở khả năng đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, góp phần giải quyết vấn đề môi trường của thành phố. Từ Trạm Phú Minh, hướng biến rác hữu cơ thành tài nguyên có thêm cơ sở để tiếp tục hoàn thiện và nhân rộng, góp phần tiết kiệm nguồn lực, giảm áp lực môi trường và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn tại Thủ đô.
