Biến tướng phim ngắn trên mạng: Nội dung độc hại và tác động lâu dài

Video phim ngắn online "thượng vàng hạ cám" tràn lan trên mạng xã hội. (Ảnh minh họa tạo bởi AI)

Cuộc sống hối hả đã kéo theo sự thay đổi trong hành vi thư giãn của người dùng internet. Các thuật toán và giải pháp công nghệ mới cũng đang được tận dụng tối đa để phục vụ nhu cầu này. Tuy nhiên nếu không có nhận thức rõ ràng về mặt lợi và hại, người xem không chỉ bị bào mòn túi tiền, mà còn cả sức khỏe tâm lý, thể chất, kéo theo nhiều hệ lụy đáng tiếc khác.

“Vô bổ, mất thời gian” nhưng vẫn có người xem

Nội dung video ngắn có thể được tìm thấy ở bất cứ đâu trên mạng internet, thông qua thanh tìm kiếm Google cho ra hàng triệu kết quả chỉ trong vài tích tắc, cho đến các mạng xã hội phổ biến hàng ngày.

Hình thức chiếu online với thời lượng từ vài phút đến vài chục phút đặc trưng sinh ra loạt tên gọi cho thể loại này: Short drama/micro drama (phim chính kịch ngắn), short reel (thước phim ngắn), vertical drama (phim dọc) hay “TV for Tiktok Generation” (TV cho thế hệ Tiktok)... tất cả đều xoay quanh hai đặc điểm: Có diễn biến kịch tính như phim và thời lượng ngắn.

Nhưng thời lượng này không hề giúp tiết kiệm thời gian, mà trở thành cái bẫy gây nghiện khiến người xem bị cuốn vào sâu hơn. Chị H. (27 tuổi), một nhân viên văn phòng tự nhận mình là “nạn nhân của phim ngắn online.”

Chị từng xem những trích đoạn trên Facebook, TikTok, YouTube và Instagram... rồi bỏ ra mức tiền triệu để xem trọn vẹn các series trên hai ứng dụng DramaWave và ReelShort.

Vào thời điểm đóng tiền, chị cảm thấy đây là khoản đầu tư chính đáng để giải trí sau hàng giờ “chạy đua” căng thẳng trong công việc và cuộc sống thường nhật. “Nhiều người dè bỉu vì kiểu phim này vô bổ, không để lại bài học sâu sắc gì. Nhưng tôi nghĩ mỗi người một nhu cầu khác nhau, có người chỉ cần nội dung giải trí cơ bản để giải tỏa căng thẳng. Và nếu không đóng cho những app này thì tôi cũng mất tiền cho Netflix hoặc một nền tảng phim nào đó.”

Trả tiền mua xu để xem phim ngắn trên ứng dụng (app). (Ảnh: Minh Anh/Vietnam+)

Tiến sỹ Hà Thanh Vân (Đại học Văn Lang) với kinh nghiệm giảng dạy trong lĩnh vực truyền thông số nhận định những nội dung ngắn này dễ đoán từ kết quả đến từng tình tiết, nhưng đánh trúng nhu cầu cảm xúc là được bênh vực người yếu thế, chứng kiến kẻ xấu bị trừng phạt, chờ một cuộc đoàn tụ hay một màn đổi đời trực tiếp.

“Dễ đoán vẫn có thể hấp dẫn, bởi người xem còn tìm kiếm cảm giác sự mong đợi của mình được thỏa mãn. Tâm lý con người bao giờ cũng mong chờ vào ‘thiện thắng ác,’ ‘người tốt được đền bù,’” nhà nghiên cứu này chỉ ra.

Tuy nhiên sau khoảng một năm chìm đắm trong các app phim ngắn, chị H. thừa nhận số tiền bỏ ra không xứng đáng với chất lượng nhận được: Một số phim bắt đầu lặp đi lặp lại về nội dung, nhưng tăng dần về mức tiêu cực, điển hình có các màn trả thù chém giết dã man, nhiều nội dung phản cảm, bị tình dục hóa quá mức, có phim được tạo hoàn toàn từ AI tạo cảm giác "rẻ tiền vì một màu, thiếu đa dạng và sự đầu tư chỉn chu."

Trên ứng dụng phim ngắn như DramaWave, nhiều cá nhân cáo buộc nền tảng chủ ý gây nghiện để giữ chân khán giả, cơ chế tính phí thiếu minh bạch và đòi hỏi mức giá quá cao, phải xem quá nhiều quảng cáo chỉ để tiếp tục xem tập sau.

“Khó chịu nhất là giờ tôi không thể để tập trung vào một việc quá vài giây, bất kể là đọc tài liệu hay lướt các bài viết phân tích trên mạng xã hội, nếu đó không phải nội dung video hoặc một cuộc thảo luận đủ gây tranh cãi," chị H. phàn nàn thêm.

Muôn vàn nội dung phim ngắn xoay quanh thể loại tình cảm. (Ảnh chụp màn hình)

Đây không phải vấn đề của riêng chị H. Tiến sỹ Hà Thanh Vân chỉ ra loạt nghiên cứu trên quy mô lớn của các tác giả tại Đại học Griffith (Australia) với hơn 98.000 người tham gia, ghi nhận việc sử dụng video ngắn nhiều hơn là có liên hệ với khả năng mất sự tập trung chú ý, sự mau quên và phản xạ kém hơn.

Dưới góc độ tiếp nhận văn hóa nghệ thuật, người xem short drama sẽ hình thành thói quen “xem nhanh, đọc chậm, nghĩ nông, coi nhẹ những tác phẩm có chiều sâu nội dung và nghệ thuật.”

Bất chấp tình cảnh đáng báo động, thị trường video ngắn nói chung vẫn đang mở rộng theo từng năm. Nghiên cứu của Deloitte Insights công bố tháng 11/2025, micro series/micro drama không còn là hiện tượng của riêng Trung Quốc và châu Á, mà đã lan rộng sang Mỹ và nhiều thị trường khác. Dự báo doanh thu trực tiếp từ các ứng dụng nội dung này đạt 7,8 tỷ USD trong năm 2026, tăng gấp đôi năm 2025.

Siết phim ngắn độc hại, hạn chế hậu quả lâu dài

Sự bùng nổ của thị trường nội dung ngắn đang tác động lên không chỉ người tiêu dùng, mà còn cả cách doanh nghiệp vận hành bài toán kinh doanh.

Cũng trong nghiên cứu của mình, Deloitte Insights chỉ ra cấu trúc ngành sản xuất nội dung đã và đang thay đổi theo hướng thu thập dữ liệu người xem để điều chỉnh sản xuất, phát hành, đo lường phản ứng rồi tiếp tục điều chỉnh cho nội dung sau.

Thực tế này cũng cảnh báo nguy cơ tăng thời gian sử dụng internet, bị cuốn vào các nội dung xấu độc, đặc biệt là với trẻ em và thanh thiếu niên.

Chị T., một phụ huynh tại Hà Nội sắm điện thoại thông minh để con học online và tiện liên lạc mỗi khi đưa đón đi học. Dù giới hạn con không được sử dụng Facebook và TikTok vì có nhiều nội dung không được kiểm soát, chị bị choáng khi phát hiện YouTube lại là nơi con thường xuyên xem các video dàn dựng như phim ngắn về giang hồ, xã hội đen, trong đó có nhiều yếu tố bạo lực, khiêu dâm, tình dục hóa...

"Tôi nhận thấy con trở nên xa cách cha mẹ, khó tập trung và giảm sút kết quả học tập, nhưng hay tỏ thái độ vùng vằng nếu bị nhắc nhở. Khi bị cấm dùng máy hoặc quản lý theo giờ, con bắt đầu phản ứng gay gắt nên nhiều khi tôi cảm thấy cảm thấy bất lực, không biết giải thích sao cho con hiểu," chị T. cho biết.​

Trẻ em là đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương trên môi trường mạng. (Ảnh minh họa)

Năm 2024, Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) từng kết luận 9 công ty mạng xã hội và video lớn, trong đó có TikTok/ByteDance, YouTube, Meta (Facebook), Snap, X... thu thập dữ liệu để kiếm tiền từ thông tin cá nhân người dùng. Các hành vi tìm kiếm, dừng lướt, bình luận hay tương tác nói chung đều được ghi lại theo từng giây phút, làm cơ sở cho nền tảng phân tích hành vi, sở thích để đề xuất các nội dung tương tự, giữ chân người dùng.

Hội đồng Bảo vệ Dữ liệu châu Âu (EDPB) cảnh báo trẻ em dễ gặp rủi ro hơn người trưởng thành do khó nhận biết nguy hiểm trên môi trường mạng nói chung, có xu hướng chia sẻ dữ liệu cá nhân một cách vô thức. Tổ chức này cũng từng đưa ra cáo buộc riêng liên quan đến TikTok và hành vi nhắm vào trẻ vị thành niên, trẻ dưới 13 tuổi.

Tình trạng đáng báo động liên quan đến video ngắn mang nội dung tiêu cực, tràn lan trên các mạng xã hội và internet nói chung đã đánh động chính "cái nôi" của loại hình này. Vào ngày 30/9 vừa qua, Trung Quốc đã triển khai chiến dịch chấn chỉnh tình trạng xây dựng hình tượng giả trên nền tảng video ngắn trên phạm vi cả nước trong vòng 2 tháng.

Theo đó, chiến dịch tập trung chấn chỉnh 5 nhóm vấn đề gồm: Giả mạo nhóm yếu thế; bịa đặt trình độ và nghề nghiệp chuyên môn; chấn chỉnh việc sử dụng AI để thu hút sự chú ý, lợi dụng tài nguyên (gương mặt, giọng nói, hình ảnh…) của người nổi tiếng… nhằm trục lợi từ người dùng internet, phát tán thông tin sai lệch.

Chính quyền nước này cho biết cũng sẽ tăng cường xử lý, đình chỉ hoặc đóng các tài khoản, nền tảng vi phạm. Các nền tảng phải nâng cao công tác kiểm duyệt, kiểm soát hành vi lợi dụng các nhãn như “hư cấu,” “do AI tạo ra,” “tiếp thị” hay “đăng lại” để né tránh trách nhiệm.

(Ảnh minh họa: Variety)

Hiện nay tại Việt Nam, Cục Điện ảnh thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã ban hành Công văn 1919/ĐA-VP, yêu cầu các cá nhân, tổ chức và nền tảng tuân thủ nghiêm việc phát hành và phổ biến (chiếu) các video có nội dung như phim ngắn trên môi trường mạng.

Trong đó, Cục Điện ảnh khẳng định không thể đánh đồng mọi phim ngắn hay phim dùng AI là nội dung độc hại, tuy nhiên cần thực hiện phải rà soát, đánh giá nội dung vi phạm pháp luật và truy cứu trách nhiệm với những chủ thể vi phạm.

Cụ thể, Cục trưởng Cục Điện ảnh, ông Đặng Trần Cường cho biết ba giải pháp cần triển khai đồng thời hiện nay đến từ cơ quan quản lý, các nền tảng phim đã được cấp phép và chính người dân/người tiêu dùng.

Một là, thực hiện nghiêm quy định hiện hành: chủ thể phổ biến phim phải đáp ứng điều kiện, phân loại độ tuổi, thông báo và hiển thị kết quả phân loại, cảnh báo phù hợp. Nền tảng và đơn vị vận hành cần rà soát, phối hợp xử lý nội dung có dấu hiệu vi phạm và bảo vệ người xem chưa thành niên.

Hai là, tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý điện ảnh, cơ quan quản lý thông tin trên mạng với các nền tảng và kho ứng dụng để tiếp nhận phản ánh, xác minh và xử lý kịp thời. Với nội dung xuyên biên giới hoặc được phân phối qua nhiều tài khoản, ứng dụng, cần xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm và lưu vết thông tin phục vụ kiểm tra.

Ba là, nâng cao năng lực lựa chọn nội dung của khán giả, hỗ trợ phụ huynh sử dụng công cụ kiểm soát phù hợp và khuyến khích các tác phẩm ngắn có chất lượng.

"Mục tiêu không phải hạn chế hình thức sáng tạo hay công nghệ mới, mà là bảo đảm hoạt động phổ biến phim tuân thủ pháp luật, tôn trọng quyền sáng tạo và bảo vệ khán giả," Cục trưởng Cục Điện ảnh cho biết./.