Bộ GD&ĐT lý giải việc tiếp tục giữ kỳ thi tốt nghiệp THPT

Theo Trung tâm Truyền thông và Sự kiện, nền tảng pháp lý để duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT dựa trên Nghị quyết 29, Nghị quyết 71 và Luật Giáo dục.

Để hiện thực hóa các yêu cầu chiến lược đó, ngành giáo dục không thể thiếu một cơ chế đánh giá chuẩn đầu ra thống nhất, khách quan và có độ tin cậy cao trên phạm vi toàn quốc. Do đó, việc duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT là sự tuân thủ nghiêm túc chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước, bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước và theo dõi mức độ đạt chuẩn của giáo dục phổ thông qua từng giai đoạn.

Lý do vẫn cần thi tốt nghiệp THPT

Nhìn lại quá trình đổi mới thi tốt nghiệp THPT từ năm 2015 và đặc biệt là giai đoạn từ năm 2020 đến nay, phương thức thi hiện hành đã khẳng định được nhiều ưu điểm nổi bật.

Kỳ thi cung cấp thang đo thống nhất trên toàn quốc, đảm bảo cơ hội tiếp cận giáo dục đại học bình đẳng cho thí sinh ở mọi vùng miền, từ đô thị đến các khu vực khó khăn. Việc giảm đáng kể số lần dự thi, giúp phụ huynh và học sinh tiết kiệm thời gian, tiền bạc.

Học sinh thi tốt nghiệp THPT năm 2026. Ảnh: Văn Mạnh

Đó cũng là cơ sở dữ liệu tin cậy để đánh giá chất lượng dạy và học của từng trường, từng địa phương, đồng thời hỗ trợ các cơ sở giáo dục đại học thực hiện quyền tự chủ tuyển sinh.

Dù vậy, thực tế triển khai vẫn ghi nhận những luồng ý kiến nghi ngờ về sự cần thiết của một kỳ thi chuẩn hóa toàn quốc.

Tuy nhiên, Trung tâm Truyền thông và Sự kiện cho rằng, giới chuyên môn, các nhà khoa học và quản lý giáo dục đều khẳng định tầm quan trọng không thể thay thế của kỳ thi này dựa trên ba luận điểm căn bản.

Thứ nhất, nhìn nhận thẳng thắn thực tế tâm lý giáo dục, nếu không tổ chức thi, một bộ phận không nhỏ giáo viên và học sinh sẽ nảy sinh tâm lý lơ là. Kỳ thi đóng vai trò là cột mốc định hướng và động lực duy trì nếp dạy - học nghiêm túc.

Thứ hai, nếu không có một kỳ thi trên diện rộng được tổ chức nghiêm túc, các nhà quản lý sẽ thiếu đi bức tranh toàn cảnh, khách quan về thực trạng giáo dục phổ thông để từ đó điều chỉnh chính sách hay chương trình học.

Thứ ba, con số tỷ lệ đỗ tốt nghiệp hơn 99% thường bị dùng để hoài nghi về tính cần thiết của kỳ thi. Tuy nhiên, trong bất kỳ quy trình đào tạo hay sản xuất nào, dù tỷ lệ đạt chuẩn có cao đến đâu thì khâu kiểm tra chất lượng đầu ra vẫn là điều bắt buộc.

Thậm chí, việc phát hiện những bất thường trong kết quả thi ở một số địa phương thời gian qua chính là nhờ vào quá trình phân tích và tính minh bạch của dữ liệu kỳ thi quốc gia, điều mà rất ít kỳ thi riêng lẻ có thể làm được.

Tự chủ tuyển sinh đại học

Từ năm 2020, kỳ thi tốt nghiệp THPT đã tách bạch rõ ràng nhiệm vụ, không còn là kỳ thi "hai trong một" như giai đoạn 2015 - 2019, mà tập trung vào mục tiêu xét tốt nghiệp và đánh giá diện rộng. Kết quả kỳ thi là nguồn dữ liệu chuẩn hóa để các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp tham chiếu và khai thác theo quyền tự chủ.

Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn động viên thí sinh dự thi tốt nghiệp THPT năm 2026. Ảnh: V.M

Trung tâm Truyền thông và Sự kiện dẫn ví dụ năm 2015, hình ảnh chiếc xe cấp cứu chở hai mẹ con thí sinh vượt 350 km từ Hà Tĩnh ra Hà Nội chỉ để kịp rút - nộp hồ sơ xét tuyển đã trở thành minh chứng điển hình cho những bất cập của quy trình cũ. Ngày nay, mô hình tuyển sinh dựa trên hệ thống hỗ trợ tuyển sinh chung của Bộ GD&ĐT đã hoàn toàn thay đổi cục diện.

Thực tế hiện nay, tuyển sinh là quyền tự chủ hoàn toàn của các trường đại học. Các cơ sở đào tạo tự quyết định chỉ tiêu, tổ hợp, tiêu chí và điểm trúng tuyển. Hệ thống dữ liệu chung giúp đối soát, đảm bảo mỗi thí sinh chỉ trúng tuyển vào một nguyện vọng cao nhất, loại bỏ tình trạng "ảo", giảm thiểu thủ tục hành chính và nâng cao tính minh bạch.

Số liệu thống kê cho thấy, năm 2025 có trên 50% tân sinh viên nhập học dựa trên kết quả thi tốt nghiệp THPT, trong khi phương thức xét học bạ chiếm gần 30%. Cơ cấu này phản ánh đúng bản chất, dù các trường có nhiều phương thức xét tuyển riêng (như thi đánh giá năng lực, xét tuyển kết hợp), kết quả thi tốt nghiệp THPT vẫn là nguồn dữ liệu có độ tin cậy, khả năng phân loại và giá trị so sánh cao nhất nên tiếp tục được đa số trường ưu tiên lựa chọn.

Đánh giá toàn diện cho lộ trình điều chỉnh chiến lược

Để khắc phục những hạn chế, tồn tại và đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn mới, Bộ GD&ĐT đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp then chốt.

Bộ hoàn thiện thể chế về tự chủ tuyển sinh; ban hành bộ chuẩn tối thiểu cho các kỳ thi độc lập; quy định rõ việc quy đổi tương đương, công khai phổ điểm và bảo mật dữ liệu. Đồng thời, Bộ GD&ĐT siết chặt quản lý để tránh tình trạng "trăm hoa đua nở" các phương thức xét tuyển gây rối rắm, tốn kém và bất bình đẳng cho thí sinh.

Đẩy mạnh xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa có phân tích độ khó, độ phân biệt; từng bước thí điểm thi trên máy tính theo lộ trình phù hợp với điều kiện hạ tầng của từng vùng miền, tránh việc chuyển đổi ồ ạt gây mất cân bằng.

Đưa trí tuệ nhân tạo (AI) vào phân tích dữ liệu nhằm phát hiện sớm các bất thường về phổ điểm, kết quả chấm hay hành vi đăng ký. Tăng cường phân tách nhiệm vụ, kiểm tra chéo, lưu vết điện tử và áp dụng các chế tài nghiêm khắc đối với những hành vi cố ý vi phạm.

Nghiên cứu ứng dụng các quy trình tiên tiến nhằm giảm thiểu sự can thiệp thủ công của con người; hướng tới việc có thể tổ chức thi thành nhiều đợt trong năm hoặc thi theo từng môn/bài thi tổng hợp linh hoạt.

Trung tâm Truyền thông và Sự kiện cho biết, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đang chỉ đạo các đơn vị chuyên môn rà soát, đánh giá toàn diện công tác tổ chức Kỳ thi tốt nghiệp THPT giai đoạn vừa qua để làm cơ sở cho những bước điều chỉnh chiến lược tiếp theo.