Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân: Thẳng thắn, trách nhiệm và đưa ra những giải pháp mang tính đột phá

Gắn nghiên cứu với thương mại hóa, khơi thông nguồn lực

Với 29 đại biểu trực tiếp đặt câu hỏi và 4 đại biểu tham gia tranh luận, phiên chất vấn và trả lời chất vấn đối với lĩnh vực khoa học, công nghệ đã cho thấy sức nóng cũng như sự quan tâm đặc biệt của ĐBQH và cử tri cả nước.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trả lời các chất vấn của đại biểu. Ảnh Hồ Long

Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là làm thế nào để kết quả nghiên cứu khoa học, công nghệ thực sự đi vào cuộc sống, tạo ra sản phẩm và đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội. Thực tế cho thấy, khoảng cách từ kết quả nghiên cứu đến sản xuất thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ và đưa sản phẩm ra thị trường vẫn là thách thức lớn.

Trả lời chất vấn của đại biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nêu rõ “đây là vấn đề ngành khoa học và công nghệ đã nhận diện”. Theo Bộ trưởng, trước đây, các viện, trường đề xuất dự án, đề án nghiên cứu rồi Nhà nước cấp kinh phí; đến nay cách làm này được đổi mới theo hướng gắn chặt nhiệm vụ nghiên cứu với triển khai, thương mại hóa sản phẩm. Doanh nghiệp phải tham gia ngay từ đầu, cùng các viện nghiên cứu, trường đại học xác định bài toán, tổ chức thực hiện và đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất.

Bộ trưởng dẫn chứng cách triển khai cơ chế khoán chi theo từng giai đoạn và khoán chi đến sản phẩm cuối cùng. Với phương thức khoán chi theo sản phẩm, nhiệm vụ nghiên cứu được chia thành các mốc cụ thể, chẳng hạn chế tạo phiên bản thử nghiệm, kiểm thử, đánh giá chất lượng và thương mại hóa. Mỗi mốc đều được hội đồng khoa học thẩm định, xác định dự toán và đánh giá kết quả. Khi hoàn thành mốc công việc và được xác nhận đạt yêu cầu, nhà khoa học được giải ngân mà không cần cung cấp các chứng từ giấy tờ như cách làm trước đây.

ĐBQH Trần Thị Nhị Hà (Hà Nội) chất vấn. Ảnh Hồ Long

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đã kiến nghị tháo gỡ điều kiện đối với đơn vị muốn thực hiện khoán chi đến sản phẩm cuối cùng, bởi quy định cũ yêu cầu phải từng chủ trì nhiệm vụ khoa học cấp nhà nước, trong khi nhiều doanh nghiệp có năng lực nhưng chưa từng thực hiện nhiệm vụ như vậy. Đáng chú ý, quy trình từ đề xuất nhiệm vụ đến phê duyệt hiện được rút xuống còn 90 ngày.

Ngoài ra, để một kết quả nghiên cứu trở thành sản phẩm thương mại cần nguồn lực lớn, nhất là ở giai đoạn phát triển, hoàn thiện và mở rộng sản xuất. Đây chính là khoảng trống thường được gọi là “thung lũng chết” trong quá trình đổi mới sáng tạo. Vì vậy, Bộ trưởng chia sẻ với nỗi lo lắng này của các đại biểu và cũng chỉ rõ, bên cạnh nguồn lực từ ngân sách, cần phát huy vai trò của các quỹ đầu tư mạo hiểm. “Hiện số lượng quỹ đầu tư mạo hiểm còn ít, trong khi nhu cầu vốn ở giai đoạn đưa công nghệ từ phòng thí nghiệm ra thị trường rất lớn. Bộ sẽ phối hợp với Bộ Tài chính nghiên cứu, tháo gỡ vấn đề này”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Đối với sử dụng nguồn lực đầu tư của nhà nước dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Bộ trưởng Vũ Hải Quân chỉ rõ nguyên nhân của tình trạng tỷ lệ giải ngân mới đạt khoảng 42,2% dự toán trong phạm vi thống kê của Kho bạc Nhà nước. Đó không chỉ là do quy trình phân bổ vốn dự toán cho các nhiệm vụ này cần thực hiện nhiều bước, Bộ trưởng thẳng thắn thừa nhận “việc chậm trễ có thể xảy ra ở nhiều khâu, trong đó có công tác tổng hợp dự toán của Bộ Khoa học và Công nghệ”.

ĐBQH Nguyễn Phương Thủy (Hà Nội) chất vấn. Ảnh Hồ Long

Để khắc phục, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cam kết Bộ sẽ làm việc trực tiếp với các địa phương nhằm nâng cao chất lượng lập dự toán, đồng thời phát triển hệ thống lập dự toán trực tuyến và hỗ trợ thẩm định để rút ngắn thời gian phân bổ kinh phí. Và dù áp lực giải ngân rất lớn khi doanh nghiệp khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo đang cần nguồn lực để triển khai các ý tưởng, sản phẩm mới, song theo Bộ trưởng việc đẩy nhanh tiến độ phải đi đôi với hiệu quả sử dụng vốn.

"Áp lực giải ngân là có, áp lực doanh nghiệp khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo cần kinh phí là có. Nhưng áp lực hơn nữa là từng đồng ngân sách phải được sử dụng hiệu quả", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Chuyển đổi số lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm

Bên cạnh những vấn đề về nghiên cứu và phát triển công nghệ, chuyển đổi số tiếp tục là nội dung được các đại biểu quan tâm, nhất là những bất cập trong triển khai tại cơ sở và khả năng tiếp cận dịch vụ số của người dân.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân đã thẳng thắn chỉ ra 5 nhóm vướng mắc lớn đang cản bước tiến trình này: sự thiếu đồng bộ về thiết bị máy tính; lõm sóng viễn thông; hệ thống phần mềm chồng chéo; dữ liệu chưa đồng bộ, thiếu chia sẻ; và cuối cùng là hạn chế về năng lực tiếp cận công nghệ số của cả người dân lẫn cán bộ cấp xã.

ĐBQH Nguyễn Thị Yến Nhi (Vĩnh Long) chất vấn. Ảnh Hồ Long

Tuy nhiên, Bộ trưởng nhấn mạnh: "Nếu những vướng mắc, khó khăn đó lại là rào cản để chúng ta không bước tiếp thì có lẽ chúng ta phải đi theo hướng khác". Lấy dẫn chứng sinh động từ chính thực tiễn rà soát dữ liệu thuê bao chính chủ, Bộ trưởng cho biết ban đầu việc yêu cầu khai báo lại vấp phải rất nhiều phàn nàn từ người dân vì sự phức tạp. Thế nhưng, kết quả mang lại là hơn 102 triệu trên tổng số 112 triệu thuê bao đã được đồng bộ, giúp kéo giảm tới hơn 60% số cuộc gọi lừa đảo và tin nhắn rác.

Bộ trưởng cho rằng mục tiêu cao nhất của chuyển đổi số là phục vụ người dân, trong đó sự hài lòng của người dân phải là thước đo quan trọng nhất. "Nếu lấy mục tiêu và sự hài lòng đó làm định hướng thì chắc chắn công cuộc chuyển đổi số sẽ đạt kết quả”, Bộ trưởng khẳng định.

Bước vào kỷ nguyên của công nghệ chiến lược, nhu cầu thử nghiệm các mô hình mới là vô cùng lớn. Nhưng, một số đại biểu bày tỏ sự lo ngại về tình trạng nhiều luật, nghị quyết quy định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) chồng chéo, thiếu thống nhất.

ĐBQH Chu Lương Trí (Quảng Ninh) tranh luận với trả chất vấn của Bộ trưởng. Ảnh Hồ Long

Mạch lạc trong tư duy pháp lý, Bộ trưởng cho biết, sandbox là cơ chế đột phá được quy định trong Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nhằm tạo điều kiện thử nghiệm những công nghệ, mô hình mới khi hành lang pháp lý chưa đầy đủ. Cơ chế này gồm ba nội dung chính: xác định phạm vi, địa điểm, thời gian và đơn vị thử nghiệm; quy định về miễn trừ trách nhiệm trong quá trình thử nghiệm; bảo đảm quyền lợi của cá nhân, tổ chức tham gia.

Nêu thực tế một công nghệ mới có thể liên quan đến thẩm quyền quản lý của nhiều cơ quan, đòi hỏi phải phối hợp để xây dựng quy định phù hợp; quá trình vận hành cũng cần quan tâm quyền lợi của các bên tham gia, Bộ trưởng cam kết sẽ rà soát và phối hợp cùng các bộ, ngành để thống nhất thể chế, tạo điều kiện tối đa cho doanh nghiệp thực hiện các dự án thử nghiệm có kiểm soát.

Những vấn đề được đặt ra tại phiên chất vấn cho thấy yêu cầu đối với ngành khoa học và công nghệ không chỉ là ban hành thêm cơ chế hay tăng nguồn lực đầu tư, mà quan trọng hơn là tổ chức thực hiện hiệu quả, khơi thông các điểm nghẽn từ nghiên cứu đến thương mại hóa, từ hạ tầng đến nhân lực, từ dữ liệu đến khả năng tiếp cận công nghệ của người dân và doanh nghiệp. Đó cũng là điều kiện để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Với sự am hiểu, cầu thị, trách nhiệm mà Bộ trưởng Vũ Hải Quân đã thể hiện trước Quốc hội, có cơ sở để tin rằng, những vấn đề được đại biểu đặt ra sẽ được giải quyết hiệu quả, tạo chuyển biến rõ nét trong thực tiễn.