Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn và đòi hỏi mới của điều hành tài khóa

Nút thắt nằm ở năng lực thực thi

10 tháng đầu năm 2026, cả nước giải ngân hơn 708.500 tỉ đồng vốn đầu tư công, đạt 74,1% kế hoạch, tăng khoảng 217.500 tỉ đồng so với cùng kỳ. Kết quả đáng ghi nhận trong bối cảnh quy mô đầu tư ngày càng lớn.

Ở chiều ngược lại, chương trình mục tiêu quốc gia hợp nhất năm 2026 được bố trí 35.000 tỉ đồng ngân sách trung ương, mới giải ngân 7,9%.

Hai tỷ lệ thuộc những phạm vi và điều kiện triển khai khác nhau, không thể so sánh trực tiếp. Nhưng chúng cho thấy khả năng thực hiện kế hoạch đầu tư chưa đồng đều. Trong khi một bộ phận nguồn vốn được đưa vào sử dụng với tiến độ khá, một số chương trình vẫn gặp khó ngay từ khâu triển khai.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trả lời chất vấn ngày 12/11/2026 tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI.

Tại phiên chất vấn, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn xác định khâu yếu nhất hiện nay nằm ở tổ chức thực hiện, đặc biệt là chuẩn bị dự án.

Nhận định ấy đáng chú ý bởi nó hướng sự quan tâm đến năng lực của bộ máy thực thi. Khi ngân sách đã bố trí vốn mà dự án chưa đủ điều kiện triển khai, tăng thêm nguồn lực không giải quyết được những bất cập về hồ sơ, thủ tục, mặt bằng hay năng lực chủ đầu tư.

Đầu tư công vì thế không chỉ là câu chuyện ngân sách có thể dành bao nhiêu tiền cho phát triển. Khả năng chuẩn bị, lựa chọn và triển khai dự án quyết định phần lớn hiệu quả sử dụng nguồn vốn ấy.

Một dự án được chuẩn bị tốt có thể rút ngắn thời gian thi công, hạn chế điều chỉnh thiết kế và kiểm soát chi phí. Ngược lại, khởi công khi điều kiện chưa đầy đủ dễ dẫn đến phát sinh vốn, kéo dài tiến độ, làm giảm hiệu quả đầu tư.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, yêu cầu đặt ra không phải tăng tốc giải ngân bằng mọi giá. Điều quan trọng là nâng chất lượng chuẩn bị và năng lực thực hiện để vốn đầu tư phát huy hiệu quả đúng kế hoạch.

Từ đánh giá tiến độ đến xác định trách nhiệm

Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết Bộ Tài chính sẽ chấm điểm các địa phương về giải ngân đầu tư công.

Đề xuất này có thể tạo chuyển biến trong quản lý nếu kết quả đánh giá giúp xác định rõ trách nhiệm của từng địa phương, từng cơ quan thực hiện.

Thực tế, một dự án có thể chịu tác động của nhiều yếu tố: giải phóng mặt bằng, thủ tục đầu tư, đấu thầu, năng lực nhà thầu hoặc phối hợp giữa các đơn vị. Nếu chỉ nhìn vào tỷ lệ giải ngân, khó phân biệt địa phương gặp vướng mắc khách quan với nơi chậm do năng lực tổ chức yếu.

Chấm điểm thuần túy theo tốc độ còn có thể tạo động cơ ưu tiên những dự án dễ giải ngân, trong khi các công trình phức tạp nhưng có ý nghĩa phát triển lớn lại chịu bất lợi.

Muốn đánh giá đúng, cần xem xét chất lượng chuẩn bị dự án, khả năng xử lý vướng mắc, tiến độ thực hiện và hiệu quả đầu tư. Kết quả phải trở thành căn cứ để hỗ trợ những địa phương gặp khó khăn, điều chỉnh kế hoạch vốn và xem xét trách nhiệm đối với những hạn chế chủ quan.

Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu rõ hơn về trách nhiệm sử dụng ngân sách. Địa phương được giao vốn phải có năng lực triển khai; cơ quan quản lý phải kịp thời tháo gỡ những vấn đề thuộc thẩm quyền.

Điểm đáng ghi nhận trong đề xuất của Bộ trưởng là đưa trách nhiệm thực hiện vào cơ chế đánh giá, thay vì chỉ yêu cầu các địa phương báo cáo tiến độ. Nếu được thiết kế chặt chẽ và áp dụng nhất quán, đây có thể là công cụ nâng cao kỷ luật đầu tư công.

ODA cần cải cách từ quy trình đến phối hợp

Đối với vốn ODA, yêu cầu cải cách thể hiện rõ ở thời gian chuẩn bị dự án và phối hợp giữa các cơ quan.

Đến cuối tháng 10/2026, giải ngân vốn nước ngoài đạt 35,42%. Theo Bộ trưởng, quá trình chuẩn bị đến giải ngân một dự án ODA bình quân mất ít nhất 4 năm. Bộ Tài chính đặt mục tiêu rút ngắn xuống còn 18 - 20 tháng.

Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng Lê Hải Hòa kiểm tra, cho ý kiến về phương án quy hoạch địa điểm xây dựng trường nội trú tại các xã biên giới giai đoạn 2 tại xóm Bản Phuông, xã Khánh Xuân.

Khoảng thời gian này ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí và hiệu quả đầu tư. Dự án kéo dài có thể phải điều chỉnh tổng mức vốn, cập nhật phương án tài chính hoặc thay đổi thiết kế do điều kiện thực tế biến động.

Đẩy nhanh quá trình chuẩn bị ODA vì thế có ý nghĩa kinh tế rõ rệt. Tuy nhiên, khác với nhiều dự án sử dụng vốn trong nước, ODA chịu sự điều chỉnh của cả quy định Việt Nam và yêu cầu từ nhà tài trợ.

Sự khác biệt về quy trình, chất lượng hồ sơ và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan có thể khiến việc xử lý kéo dài. Cải cách hiệu quả phải giải quyết được những điểm giao thoa này, thay vì chỉ giảm số thủ tục thuộc phạm vi một bộ.

Việc hài hòa quy trình cần đi cùng bảo đảm chất lượng thẩm định tài chính, môi trường và hiệu quả kinh tế - xã hội. Những yêu cầu kiểm soát rủi ro cần thiết không thể bị xem là trở ngại phải loại bỏ.

Mục tiêu 18 - 20 tháng mà Bộ trưởng đưa ra là một cam kết cụ thể, có thể đối chiếu với kết quả thực hiện. Nếu đạt được, cải cách sẽ cải thiện đáng kể năng lực tiếp nhận và sử dụng vốn ODA, đồng thời tăng hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan trong nước với nhà tài trợ.

Dấu ấn điều hành trước yêu cầu tăng trưởng

Ông Ngô Văn Tuấn nhận nhiệm vụ Bộ trưởng Bộ Tài chính từ tháng 4/2026, sau thời gian công tác trong lĩnh vực tài chính và đảm nhiệm cương vị Tổng Kiểm toán nhà nước.

Hơn 7 tháng là khoảng thời gian chưa dài để đánh giá toàn diện kết quả điều hành một bộ có phạm vi quản lý rộng. Những thành tựu về thu ngân sách, đầu tư công và cải cách thể chế cũng là kết quả của quá trình tích lũy nhiều năm.

Tuy nhiên, dấu ấn của người đứng đầu trước hết thể hiện ở việc lựa chọn đúng những vấn đề cần tập trung giải quyết.

Tại phiên chất vấn ngày 12/11, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn đã chỉ ra hạn chế trong chuẩn bị dự án, đề xuất cơ chế đánh giá trách nhiệm giải ngân và xác lập mục tiêu cải cách thời gian xử lý ODA.

Đây đều là những vấn đề có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đầu tư và đòi hỏi sự phối hợp của nhiều cấp, nhiều ngành.

Trong bối cảnh nền kinh tế cần duy trì tăng trưởng cao nhưng vẫn phải bảo đảm ổn định vĩ mô và kỷ luật ngân sách, Bộ Tài chính đứng trước yêu cầu điều hành phức tạp hơn. Cân đối được nguồn lực là điều kiện cần; chất lượng phân bổ và sử dụng nguồn lực quyết định hiệu quả chính sách.

Tại Cao Bằng, từ nguồn vốn đầu tư công, dự án đầu tư xây dựng tuyến đường bộ cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh đang dần được hoàn thiện.

Những ưu tiên mà Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn thể hiện tại Quốc hội phù hợp với yêu cầu ấy. Thay vì chỉ tập trung vào quy mô vốn, ông chú trọng những hạn chế trong quá trình tổ chức thực hiện và đề xuất các công cụ quản lý có thể đánh giá bằng kết quả.

Kinh nghiệm trong lĩnh vực tài chính và kiểm toán là nền tảng chuyên môn đáng chú ý của Bộ trưởng. Nhưng hiệu quả điều hành vẫn phải được chứng minh bằng khả năng triển khai giải pháp trong thực tế, nhất là khi nhiều vướng mắc nằm ngoài thẩm quyền trực tiếp của Bộ Tài chính.

Cơ chế chấm điểm cần tạo chuyển biến về trách nhiệm của địa phương. Cải cách ODA phải rút ngắn được thời gian xử lý dự án. Chất lượng giải ngân phải đi cùng hiệu quả sử dụng vốn.

Với Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, việc nhận diện rõ những hạn chế và đặt ra các giải pháp cụ thể là dấu ấn đáng ghi nhận trong giai đoạn đầu nhiệm kỳ. Thách thức tiếp theo là biến những ưu tiên ấy thành kết quả quản lý có thể đo lường.

Khi yêu cầu tăng trưởng ngày càng cao, năng lực điều hành tài khóa sẽ được đánh giá không chỉ qua khả năng huy động và cân đối ngân sách, mà còn qua chất lượng đầu tư và hiệu quả sử dụng từng đồng vốn công.