'Con tàu kinh tế' APEC trước những thách thức đan xen

Quang cảnh cảng hàng hóa ở Thâm Quyến, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN phát

Hội nghị thu hút sự quan tâm của dư luận quốc tế nhờ quy mô và tầm ảnh hưởng của APEC. Bộ số liệu chính thức gần nhất do Ban Thư ký APEC tổng hợp cho thấy trong năm 2024, cứ 10 USD trong tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của kinh tế thế giới thì hơn 6 USD được tạo ra trong khu vực. Nhóm 21 nền kinh tế này cũng chiếm gần một nửa giá trị thương mại hàng hóa, hơn 3/5 dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) toàn cầu và là nơi sinh sống của gần 3 tỷ người.

Tuy vậy, cuộc gặp năm nay diễn ra khi con đường phía trước của khu vực không còn bằng phẳng. Tốc độ tăng trởng kinh tế của APEC vẫn khả quan, nhưng sức bật ngày càng dồn vào công nghệ. Cùng với đó, chi phí năng lượng leo thang, rào cản thương mại gia tăng và nguy cơ phân mảnh chuỗi cung ứng đang thử thách khả năng chống chịu của cả khu vực.

Động lực quan trọng của kinh tế toàn cầu

Bất chấp những biến động bên ngoài, kinh tế APEC vẫn cho thấy sức bền đáng chú ý. Năm 2025, GDP của các nền kinh tế APEC tăng 3,3%, cao hơn mức ước tính 3,2% mà Đơn vị Hỗ trợ Chính sách (PSU) thuộc Ban Thư ký APEC đưa ra hồi tháng 2. Trong báo cáo cập nhật cuối tháng 8, PSU nâng dự báo tăng trưởng năm 2026 từ mức 3,1% đưa ra hồi tháng 5 lên 3,2%.

Thương mại là một trong những động lực chính giúp kinh tế khu vực giữ được đà tăng. Theo số liệu năm 2025 của PSU, khối lượng hàng hóa xuất khẩu của APEC tăng 7,6%, cao hơn tốc độ tăng trung bình 4,6% của toàn cầu, theo thống kê của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Đà tăng tiếp diễn sang năm nay: quý I/2026, khối lượng xuất khẩu hàng hóa của khu vực tăng 10,8% so với cùng kỳ năm 2025, chủ yếu nhờ nhu cầu đối với các sản phẩm công nghệ.

Bên cạnh hàng hóa, dịch vụ số đang nổi lên thành một trụ cột mới của các nền kinh tế APEC. Theo WTO, xuất khẩu qua nền tảng số trên thế giới trong năm 2025 đạt 5.260 tỷ USD, tăng 10% so với năm 2024 và chiếm 15,2% trong tổng xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ. Riêng APEC đã xuất khẩu 1.800 tỷ USD, tương đương khoảng 1/3 tổng giá trị toàn cầu trong giai đoạn báo cáo.

Khu vực cũng đang là trung tâm của cuộc đua công nghệ. Theo Báo cáo Chỉ số AI 2026 do Đại học Stanford (Mỹ) công bố hồi tháng 4/2026, ba nền kinh tế phát triển nhiều mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) nổi bật nhất thế giới trong năm 2025 đều là thành viên APEC, lần lượt là Mỹ (59 mô hình), Trung Quốc (35) và Hàn Quốc (8).

Những thách thức đan xen

Dù vậy, phía sau những con số tích cực là không ít nỗi lo. Trả lời phỏng vấn tại một sự kiện hồi tháng 8/2026, ông Carlos Kuriyama, Giám đốc PSU cho rằng APEC vẫn tăng trưởng dù môi trường bên ngoài khó khăn hơn nhiều. Dù vậy, rủi ro đang xuất hiện từ nhiều phía.

Mối lo đầu tiên nằm ngay trong động lực tăng trưởng. Khi sức bật ngày càng dồn vào công nghệ, khu vực cũng dễ chịu tác động hơn nếu nhu cầu và chu kỳ đầu tư trong lĩnh vực này đảo chiều. PSU nhận định vẫn chưa rõ các khoản đầu tư khổng lồ vào AI có mang lại lợi nhuận như kỳ vọng hay không. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng cảnh báo việc đánh giá lại khả năng sinh lời của AI có thể khiến đầu tư sụt giảm mạnh và thị trường chứng khoán điều chỉnh.

Cùng lúc đó, cú sốc năng lượng đang đẩy chi phí lên cao. Căng thẳng địa chính trị đẩy giá dầu thô bình quân tăng tới 52,8%, từ 68 USD/thùng hồi tháng 2 lên 103,9 USD/thùng vào tháng 4/2026. Sau một giai đoạn dịu bớt nhờ kỳ vọng đàm phán hòa bình, giá dầu Brent lại tăng và đạt bình quân tới 124 USD/thùng trong tháng 10/2026, theo thống kê của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA). Dù giá đã hạ nhiệt vào đầu tháng 11, EIA dự báo giá dầu trung bình vẫn quanh mức 100 USD/thùng trong hai tháng cuối năm.

Áp lực chi phí cũng đang lan sang lương thực. Ngân hàng Thế giới (WB) dự báo giá lương thực thế giới sẽ tăng khoảng 10% trong cả năm 2026, khi xung đột làm gián đoạn vận chuyển ngũ cốc, hiện tượng El Nino đe dọa mùa màng, còn giá nhiên liệu, phân bón cao đẩy chi phí sản xuất lên. Trong báo cáo cuối tháng 8, PSU dự báo chi phí lương thực và vận tải sẽ kéo lạm phát bình quân của APEC từ 2,4% năm 2025 lên 2,9% trong năm nay.

Môi trường thương mại cũng chưa thực sự yên ả. Chỉ số bất định chính sách thương mại mà PSU theo dõi đã giảm khoảng 44% từ tháng 1 đến tháng 7/2026, nhưng vẫn cao gần gấp đôi mức của tháng 9/2024. Trong khi đó, WTO nhận định quá trình tách rời thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc, hai nền kinh tế lớn nhất APEC, đã tăng tốc kể từ năm 2025.

Bối cảnh nhiều rủi ro hiện tại đang tác động tới chuỗi cung ứng giữa các nền kinh tế APEC. Theo PSU, chi phí vận tải biển trên các tuyến nội Á và liên châu lục vẫn có xu hướng tăng do năng lực vận tải eo hẹp, giá nhiên liệu và phí bảo hiểm cao. Tại Hội nghị liên Bộ trưởng Ngoại giao - Kinh tế APEC lần thứ 37 diễn ra trực tuyến đầu tháng 11, ông Vương Văn Đào, Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc, cảnh báo nguy cơ phân mảnh chuỗi cung ứng công nghiệp đang gia tăng trong khi kinh tế toàn cầu vẫn trì trệ.

Về dài hạn, dư địa để APEC có thể ứng phó các rủi ro đang thu hẹp. Theo PSU, nợ công gộp của APEC ở mức 106% tương đương GDP trong năm 2025 và có thể lên 112% GDP vào năm 2027. Dân số già hóa nhanh cũng tạo thêm áp lực: đến năm 2050, cứ 100 người trong độ tuổi lao động tại các nền kinh tế thuộc APEC dự kiến sẽ có 42 người thuộc nhóm cao tuổi. Mức này gần gấp đôi con số 22 người của năm 2025.

Tìm hướng đi cho giai đoạn tiếp theo

Trước những sức ép đó, Năm APEC 2026 do Trung Quốc chủ trì được triển khai xoay quanh ba ưu tiên là mở cửa, đổi mới sáng tạo và hợp tác.

Ở trụ cột mở cửa, các thành viên tiếp tục khẳng định lựa chọn hội nhập. Tại Hội nghị Bộ trưởng Thương mại APEC ở Tô Châu ngày 22 - 23/5, các nhà lãnh đạo cam kết thúc đẩy hội nhập kinh tế khu vực theo định hướng thị trường, trong đó có tiến trình hướng tới Khu vực Thương mại Tự do châu Á - Thái Bình Dương (FTAAP). Hội nghị cũng nhất trí rằng WTO cần được cải cách thực chất và hoan nghênh một lộ trình mới nhằm giảm rào cản đối với thương mại dịch vụ.

Song song với đó, các nền kinh tế đang tập trung tháo gỡ những “điểm nghẽn” trong chuỗi cung ứng. Các bộ trưởng thương mại hoan nghênh kết quả của kế hoạch hành động kết nối chuỗi cung ứng giai đoạn 2022-2026. Họ cũng ủng hộ thương mại không giấy tờ, như công nhận vận đơn và hóa đơn điện tử xuyên biên giới, cùng chia sẻ kinh nghiệm về tiêu chuẩn AI trong thương mại. Đến hội nghị liên bộ trưởng đầu tháng 11, kết nối chuỗi cung ứng, nâng cấp hạ tầng cảng biển, cơ chế một cửa và số hóa thủ tục thương mại tiếp tục được xác định là những ưu tiên.

Bản thân cộng đồng doanh nghiệp cũng được trang bị thêm công cụ. Tháng 9/2026, Hội đồng Tư vấn Kinh doanh APEC (ABAC) nâng cấp bộ công cụ miễn phí giúp doanh nghiệp đánh giá khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, tích hợp thêm công cụ tra cứu thuế quan ứng dụng AI. Hơn 2.850 doanh nghiệp đã sử dụng bộ công cụ này để nhận điểm đánh giá và khuyến nghị, chẳng hạn như đa dạng hóa nhà cung cấp.

Gần bốn thập kỷ qua, APEC vận hành theo nguyên tắc tự nguyện, không ràng buộc, nhưng vẫn kết nối được 21 nền kinh tế rất khác nhau về quy mô và thể chế. Sự linh hoạt ấy cho phép các thành viên cùng tiến về một hướng mà không phải đi cùng một tốc độ. Trong giai đoạn nhiều biến động trước mắt, vai trò đầu tàu của APEC sẽ phụ thuộc vào việc các nước thành viên có giữ được con đường hợp tác cởi mở hay không.