Bốn vấn đề lớn nhìn từ thảm họa lũ quét ở biên giới Nepal - Trung Quốc

Hôm 31/8, Thủ tướng Nepal Balendra Shah đưa ra một thông điệp đáng chú ý sau thảm họa lũ quét nghiêm trọng tại khu vực Himalaya, khi cho rằng những gì xảy ra tại Rasuwa không thể được nhìn nhận như một trận lũ “thông thường”.

Theo Thủ tướng Nepal, dòng lũ trên sông Bhote Koshi bắt nguồn từ một vụ sạt lở băng và tuyết trên vùng núi cao, trở thành một trong những thảm họa lớn tại Himalaya. Ông Shah cho rằng sự kiện cho thấy những rủi ro mà Nepal và toàn bộ khu vực đang phải đối mặt ngày càng gia tăng cùng với biến đổi khí hậu, đồng thời kêu gọi đưa vấn đề này mạnh mẽ hơn ra cộng đồng quốc tế.

Thủ tướng Nepal Balen Shah (áo đen) tới Bidur, Nuwakot (Nepal) để đánh giá tình hình thiệt hại và chỉ đạo công tác tìm kiếm cứu nạn sau thảm hoạ lũ quét. Ảnh: NeliveTV

Những cảnh báo của Nepal được đưa ra trong bối cảnh các bằng chứng khoa học ngày càng cho thấy hệ thống băng tuyết trên Hindu Kush - Himalaya đang biến đổi nhanh chóng.

Báo cáo mới của Trung tâm Quốc tế về Phát triển Núi Tổng hợp (ICIMOD) chỉ ra rằng tốc độ tan băng trong khu vực đã tăng gấp đôi kể từ năm 2000, diện tích sông băng giảm khoảng 12% trong giai đoạn 1990-2020. Các biến đổi của sông băng, băng vĩnh cửu và lượng tuyết đang làm thay đổi đồng thời nguồn nước và bản đồ rủi ro thiên tai của khu vực.

Tổng Thư ký điều hành Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC) Simon Stiell cũng gọi vụ sụp sông băng và trận lũ ở Nepal là một lời nhắc nhở đau lòng về mức độ mong manh của các hệ sinh thái miền núi trong một thế giới ngày càng nóng lên.

Dù giới khoa học vẫn đang tiếp tục làm rõ toàn bộ chuỗi nguyên nhân dẫn tới sự sụp đổ đột ngột của khối băng, đá nền lần này, trong một phân tích đăng trên The Indian Express, chuyên gia Mahendra Lama, Cố vấn cấp cao danh dự tại ICIMOD và nguyên thành viên Hội đồng Cố vấn An ninh Quốc gia Ấn Độ, cho rằng thảm họa đã làm nổi lên bốn vấn đề lớn mà Nepal, Trung Quốc, Ấn Độ cũng như các quốc gia trong khu vực cần nhìn nhận lại.

Thiên tai không có đường biên giới

Trong tư duy an ninh truyền thống, biên giới trước hết là đường phân định chủ quyền quốc gia. Tuy nhiên, lũ quét, sạt lở, tuyết lở hay sự sụp đổ của sông băng lại vận hành theo địa hình, lưu vực và điều kiện tự nhiên, chứ không tuân theo những đường ranh giới hành chính.

Các phân tích ban đầu cho thấy dòng lũ lần này liên quan tới sự đứt gãy của một khối băng và đá ở vùng núi cao gần biên giới Nepal - Trung Quốc. Khối băng và đá sụp xuống lưu vực phía dưới, tạo ra một chuỗi tác động liên hoàn trước khi dòng nước, bùn và đất đá tràn xuống các khu vực đông dân hơn.

Hình ảnh vệ tinh cho thấy sự tàn phá khủng khiếp do trận lũ quét chết người tại Nepal gây ra, với các tòa nhà, cây cầu và cả những khu dân cư bị cuốn trôi dọc theo sông Trishuli. Ảnh: Vantor

Theo ông Lama, khu vực biên giới vì thế cần được nhìn nhận như một không gian sinh thái liên kết, thay vì chỉ là một đường phân chia lãnh thổ. Chia sẻ số liệu thủy văn và sông băng, nghiên cứu chung, trao đổi ảnh vệ tinh, thiết lập đầu mối liên lạc khẩn cấp và đặc biệt là xây dựng cảnh báo sớm xuyên biên giới cần trở thành một phần thường xuyên của hợp tác khu vực.

Bài học không chỉ nằm ở việc có dữ liệu, mà còn ở khả năng đưa dữ liệu ấy tới những người đang thực sự gặp nguy hiểm. Cảnh báo khoa học phải được chuyển thành thông tin đủ đơn giản, đủ nhanh để người dân, trường học, lực lượng biên phòng và chính quyền địa phương có thể hành động trước khi dòng lũ xuất hiện.

An ninh năng lượng cũng là vấn đề xuyên biên giới

Một điểm dễ nhận thấy khác của thảm họa là mức độ tổn thương của hệ thống thủy điện và hạ tầng nằm dọc các thung lũng sông Himalaya.

Theo phân tích của The Indian Express, hơn 15 dự án thủy điện với quy mô khác nhau dọc sông Trishuli bị ảnh hưởng. Trong các chiến dịch cứu hộ sau thảm họa, hàng trăm công nhân tại nhiều nhà máy thủy điện vẫn nằm trong danh sách mất tích hoặc mắc kẹt trong các đường hầm.

Điều đáng lo ngại là hậu quả không dừng lại tại rào chắn của từng thủy điện.

Nepal phụ thuộc rất lớn vào thủy điện, đồng thời đang mở rộng xuất khẩu điện và kết nối lưới điện với các nước láng giềng. Khi hàng loạt công trình trên cùng một lưu vực bị tác động, rủi ro có thể lan từ mất điện, gián đoạn giao thông tới thương mại năng lượng xuyên biên giới.

Các tuyến đường chiến lược cũng đối mặt vấn đề tương tự. Nhiều tuyến giao thông kết nối Kathmandu với biên giới Trung Quốc được xây dựng men theo các thung lũng sông, nơi thuận lợi về địa hình nhưng đồng thời phơi nhiễm mạnh trước lũ quét và sạt lở. Cùng với những tuyến đường này, các khu dân cư, cơ sở du lịch và hoạt động kinh tế cũng ngày càng tập trung dọc hành lang sông.

Giới chuyên gia cho rằng các dự án thủy điện, đường bộ và khu dân cư tại Himalaya cần được đánh giá lại trên cơ sở những kịch bản khí hậu và thiên tai mới, thay vì tiếp tục thiết kế dựa trên dữ liệu rủi ro của quá khứ.

Năng lực cứu hộ phải bắt đầu từ địa phương

Thảm họa tại Rasuwa còn bộc lộ một nghịch lý quen thuộc trong ứng phó thiên tai ở vùng núi, nơi chịu tác động đầu tiên thường ở rất xa nơi tập trung nguồn lực cứu hộ.

Người dân tại các làng và thị trấn miền núi vừa là những nạn nhân đầu tiên, vừa thường là những người đầu tiên phát hiện nguy hiểm, báo động và tổ chức sơ tán. Trong khi đó, lực lượng chuyên nghiệp, phương tiện hạng nặng và trung tâm ra quyết định lại chủ yếu tập trung tại thủ đô hoặc các đô thị lớn.

Lực lượng cứu hộ Nepal đang tích cực tìm kiếm và cứu nạn tại Nuwakot. Ảnh: THX/TTXVN

Một trường hợp tương tự từng xảy ra tại bang Sikkim của Ấn Độ tháng 10/2023. Lũ hồ băng ở South Lhonak khiến mực nước sông Teesta tăng mạnh chỉ trong vài giờ, phá hủy làng mạc, đường sá, 33 cây cầu và dự án thủy điện Chungthang công suất 1.200 MW. Theo phân tích của ông Lama, tổng thiệt hại khi đó vượt 250 tỷ rupee, tương đương gần 60% GDP của Sikkim trong năm tài khóa 2022-2023.

Thảm họa cho thấy một hệ thống cứu hộ hiệu quả không thể chỉ mạnh ở cấp trung ương. Chính quyền cơ sở cần có bản đồ rủi ro, thiết bị liên lạc, quy trình sơ tán, lực lượng được huấn luyện và quyền chủ động cần thiết để ứng phó trong những phút đầu tiên.

Trận lũ Nepal lần này cũng cung cấp một minh chứng rất rõ, tại một trường học ở Bidur, cảnh báo từ người dân sống ở thượng nguồn đã giúp nhà trường sơ tán hơn 900 học sinh và giáo viên chỉ trong khoảng 14 phút trước khi dòng lũ ập đến.

Trong những thảm họa diễn biến theo từng phút, một cuộc gọi từ thượng nguồn đôi khi có giá trị không kém một hệ thống cảnh báo trị giá hàng triệu USD.

Khu vực Himalaya cần một khuôn khổ khí hậu chung

Vấn đề cuối cùng cũng là bài toán khó nhất, các quốc gia ở khu vực Himalaya cần một khuôn khổ chặt chẽ và mạnh mẽ hơn để cùng quản trị những rủi ro khí hậu mang tính xuyên biên giới.

Ấn Độ có các kế hoạch hành động về biến đổi khí hậu ở cấp quốc gia và bang. SAARC đã có Công ước về Hợp tác Môi trường. ICIMOD cũng đóng vai trò nghiên cứu và kết nối tám quốc gia trong vùng Hindu Kush - Himalaya.

Tuy nhiên, theo chuyên gia Lama, những cơ chế này vẫn còn phân tán trong khi bản thân các rủi ro lại ngày càng liên kết với nhau.

Sông băng tan có thể làm thay đổi dòng chảy, băng vĩnh cửu suy yếu có thể làm mất ổn định sườn núi, sạt lở có thể chặn sông hình thành hồ tạm thời, hồ vỡ lại tạo thành lũ quét, phá hủy thủy điện, đường sá và các khu dân cư ở cách nơi khởi phát hàng chục, thậm chí hàng trăm km.

Đó cũng là lý do thảm họa ở biên giới Nepal - Tây Tạng (Trung Quốc) vượt ra ngoài câu chuyện cứu hộ và tái thiết của một quốc gia.

Khi những con sông bắt nguồn từ cùng một dãy núi chảy qua nhiều đường biên giới, an ninh của Nepal, Trung Quốc hay Ấn Độ không thể tách rời hoàn toàn. Một cơ chế chia sẻ dữ liệu tốt hơn, cảnh báo sớm xuyên biên giới, tiêu chuẩn hạ tầng thích ứng với khí hậu và sự phối hợp thường xuyên giữa chính quyền trung ương với địa phương vì thế không còn chỉ là vấn đề môi trường.

Trong một diễn biến có liên quan, theo số liệu chính thức cập nhật ngày 1/9, số người thiệt mạng trong trận lũ quét tại Nepal đã tăng lên 987 người, trong khi 3.916 người vẫn mất tích, trong đó có 583 người nước ngoài. Ít nhất 11.814 người đã được cứu, song lực lượng chức năng vẫn đang tập trung tìm kiếm tại các dự án thủy điện, nơi 639 công nhân còn mắc kẹt hoặc mất liên lạc.

Ở phía Tây Tạng (Trung Quốc), số liệu hiện vẫn là 16 người thiệt mạng và 546 người mất tích, trong đó có 261 người nước ngoài. Hơn 2.000 quân nhân, cảnh sát vũ trang và nhân viên cứu hộ đang tham gia tìm kiếm, mở đường và khôi phục hạ tầng tại khu vực Cát Long.