BS Phạm Ngọc Thạch, trí thức lớn giữa bước ngoặt lịch sử dân tộc

Trong lịch sử y học cách mạng Việt Nam, GS.BS.AHLĐ Phạm Ngọc Thạch là một trong những chuyên gia hàng đầu về bệnh lao của Việt Nam trên trường quốc tế. Ông có hơn 80 công trình nghiên cứu chuyên sâu về lao và bệnh phổi được công bố trên các tạp chí khoa học ở Nga, Trung Quốc, Anh, Pháp, Đức, Mỹ… Trong bối cảnh nền y học nước nhà còn nhiều thiếu thốn, việc một nhà khoa học Việt Nam có tiếng nói học thuật rộng rãi là dấu ấn đặc biệt.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch tới thăm Trạm xá Vân Đình, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Đông (nay thuộc TP. Hà Nội), ngày 21/03/1960. Ảnh tư liệu.

Từ năm 1957, BS Phạm Ngọc Thạch cùng các cộng sự triển khai nhiều phương pháp phòng và điều trị lao mang tính sáng tạo. Ông là người đầu tiên sử dụng kích sinh chất Filatov tiêm vào huyệt phổi trong điều trị lao đạt kết quả khả quan; đề xuất nghiên cứu vắc xin BCG chết thay BCG sống; đồng thời thử nghiệm dùng vi khuẩn Bacillus subtilis sống hỗ trợ điều trị lao và một số bệnh phổi, bệnh nhiễm khuẩn khác. Những hướng đi này thể hiện tư duy tiếp cận khoa học thế giới một cách chủ động, có chọn lọc, phù hợp điều kiện Việt Nam.

Cho rằng, với “bệnh xã hội” không thể chỉ giải quyết bằng cách thành lập thêm bệnh viện, mà phải tổ chức điều trị và phòng bệnh trong cộng đồng, xây dựng mạng lưới chuyên khoa, đào tạo cán bộ, nắm chắc tình hình dịch tễ, ông đã kiến giải, để năm 1957, Viện Chống lao được thành lập. Viện có ba chức năng: khám chữa bệnh, đào tạo – nghiên cứu khoa học và chỉ đạo tuyến. Đây cũng là nền tảng tư duy cho Chương trình Chống lao Quốc gia hiện nay.

Trên phương diện quản lý nhà nước, Giáo sư, Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch là Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên của Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (9/1945 – 1/1946). Sau năm 1954, ông giữ cương vị Thứ trưởng, Bí thư Đảng đoàn Bộ Y tế (1954–1958) và từ ngày 22/11/1958 đảm nhiệm Bộ trưởng Bộ Y tế đến năm 1968.

Trong điều kiện miền Bắc bước vào thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, ông đã góp phần xây dựng nền y tế nhân dân với năm phương châm mang tính chiến lược, nhấn mạnh phòng bệnh là chính, phục vụ cơ sở, kết hợp y học hiện đại với thực tiễn đất nước. Ông cũng được biết đến là vị Bộ trưởng đi cơ sở nhiều nhất: từ xã đồng bằng đến vùng rẻo cao, lên tới “cổng trời” Hà Giang, trực tiếp kiểm tra, nắm tình hình và tháo gỡ khó khăn.

Đối với chiến trường miền Nam, công lao của ông đặc biệt to lớn. Ngay từ sau năm 1955, ông tổ chức tập hợp cán bộ miền Nam, chủ yếu là y tá, để bổ túc thành y sĩ rồi bác sĩ; đào tạo dược tá thành dược sĩ trung học, dược sĩ đại học và cử đi chi viện chiến trường. Nhiều cán bộ y tế miền Nam trưởng thành từ những quyết sách chiến lược ấy.

BS Phạm Ngọc Thạch sinh ngày 7/5/1909 tại Quy Nhơn, Bình Định, trong một gia đình có truyền thống học vấn. Mồ côi cha mẹ từ sớm, ông được chị ruột nuôi dưỡng, cho ăn học chu đáo. Năm 1928, ông đỗ tú tài toàn phần, thi vào Trường Đại học Y khoa Hà Nội. Sau hai năm học tập xuất sắc, ông được cử sang Pháp tiếp tục chuyên ngành lao và bệnh phổi, tốt nghiệp bác sĩ năm 1934.

BS Phạm Ngọc Thạch thời trẻ. Ảnh tư liệu.

Tại Pháp, ông được bổ nhiệm làm Giám đốc một bệnh viện lao ở vùng núi phía Đông nước Pháp, đồng thời là bác sĩ chuyên khoa tại Viện điều dưỡng Haute Ville. Sự nghiệp khoa học rộng mở, đời sống vật chất đầy đủ, tương lai hứa hẹn. Tuy nhiên, năm 1936, ông quyết định từ bỏ tất cả để trở về Việt Nam.

Lý do của quyết định này, ông từng thổ lộ với phu nhân Marie Louise: “Suốt đời, anh sẽ đấu tranh cho đất nước anh…”. Cuối năm 1936, ông trở về nước, mở phòng mạch chuyên trị bệnh lao tại số 202 đường Chasseloup Laubat (nay là đường Nguyễn Thị Minh Khai, TP.HCM). Khi đó, phòng khám của ông là một trong số ít cơ sở có máy chụp X-quang.

Phần lớn bệnh nhân lao là người nghèo. BS Phạm Ngọc Thạch khám chữa bệnh, cấp thuốc không lấy tiền, hỗ trợ ăn ở, đi lại cho người bệnh nặng; nhiều đêm tự lái xe đến tận nơi cấp cứu. Từ thực tiễn ấy, ông nhận ra rằng chỉ tận tâm với nghề y thôi chưa đủ, bởi bệnh tật gắn liền với nghèo đói và áp bức.

Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch tham gia công trình thủy lợi cùng sinh viên trường y. Ảnh Hoang Linh - Nguồn TTLTQG I.

Trong cao trào dân chủ 1936–1939, ông tham gia hoạt động yêu nước do Mặt trận Dân chủ phát động, sau đó tham gia Mặt trận Việt Minh do Đảng Cộng sản Đông Dương lãnh đạo và từng được cử làm Tổng Thư ký của Việt Nam Quốc gia Độc lập Đảng.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, ông được cử giữ chức Bộ trưởng Bộ Y tế trong Chính phủ Cách mạng lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Cuối năm 1953, nhận được chỉ thị của Hồ Chí Minh, ông ra chiến khu Việt Bắc nhận nhiệm vụ Trưởng ban Y tế của Đảng Lao động Việt Nam, sau đó là Thứ trưởng Bộ Y tế (1954–1958). Khi Bộ trưởng Hoàng Tích Trí qua đời ngày 22/11/1958, ông được giao trọng trách Bộ trưởng Bộ Y tế.

Ở cương vị Bộ trưởng, BS Phạm Ngọc Thạch vẫn giữ lối sống giản dị: đầu trần, áo ngắn tay, đi dép râu, tự lái xe, ăn phở quán vỉa hè. Mỗi ngày ông dậy sớm tập thể dục, giải quyết công việc ở Bộ, thăm sức khỏe cán bộ lãnh đạo, đi họp, xuống bệnh viện khám bệnh nhân nặng, tối về ăn bữa cơm đạm bạc rồi đọc sách, viết bài đến khuya.

Gia đình BS Phạm Ngọc Thạch trong chiến khu. Ảnh tư liệu.

Tại Viện Chống lao Trung ương, nhiều bệnh nhân còn nhớ hình ảnh vị Bộ trưởng khoác áo blouse trắng, đeo ống nghe, ân cần thăm hỏi từng giường bệnh. Không ít lần ông trực tiếp hiến máu mình để cứu bệnh nhân trong những ca cấp cứu nguy kịch. Ông là hiện thân sinh động của lời dạy “Lương y như từ mẫu”.

Trong số các bệnh nhân của ông, có cả GS.BS Hồ Đắc Di. Năm 1953, trên đường ra Việt Bắc, ông ghé thăm GS Hồ Đắc Di và Giáo sư, bác sĩ Tôn Thất Tùng. Gặp lúc Giáo sư Hồ Đắc Di đang bệnh nặng, dù công việc gấp, ông xin phép cấp trên nán lại một tuần để trực tiếp chữa trị, chăm sóc. Sau này, Giáo sư Hồ Đắc Di xúc động nhớ lại: “Tôi khâm phục tinh thần tận tụy phục vụ người bệnh của anh. Ngày đêm anh nằm cạnh giường tôi, nâng giấc tôi như một người mẹ hiền. Tôi mang ơn anh đã cứu sống tôi!”.

Ngày 7/11/1968, BS Phạm Ngọc Thạch hy sinh trên chiến trường miền Nam ở tuổi 59. Trước khi mất vài giờ, ông vẫn dặn dò công việc ngày hôm sau cho đồng nghiệp.

Chủ tịch Hồ Chí Minh khi nghe tin BS Phạm Ngọc Thạch hy sinh đã “đánh rơi điếu thuốc đang kẹp trong tay. Bác ngồi lặng khá lâu, hai tay gầy ôm vầng trán rộng…” (Theo Mai Văn Tạo: Anh Tư Thạch: Truyện anh hùng Phạm Ngọc Thạch, Nxb. Y học, Hà Nội, 1981, tr.90.). Sự ra đi của BS Phạm Ngọc Thạch đối với Bác giống như sự mất mát của một thành viên trong gia đình. Trong tang lễ bác sĩ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tới dự và quàng chiếc khăn bà Marie Louise, phu nhân bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đan tặng Người như một minh chứng cho tình cảm Người dành cho gia đình người bác sĩ nhân dân.

Trong bài viết “Cha tôi – Phạm Ngọc Thạch”, bà Phạm Thị Như Mai, con gái ông đã nhắc lại: “… Tôi không bao giờ quên những giọt nước mắt của Bác Hồ và Bác Tô, những người đã thương mến cha tôi biết nhường nào!”.

BS Phạm Ngọc Thạch, một trí thức lớn của dân tộc. Ảnh tư liệu.

Cuộc đời BS Phạm Ngọc Thạch khép lại ở tuổi 59, nhưng di sản ông để lại cho ngành y tế Việt Nam từ tư duy y tế cộng đồng, chiến lược chống lao đến tấm gương y đức vẫn còn nguyên giá trị. Ông không chỉ là nhà khoa học có uy tín quốc tế, mà còn là một nhà lãnh đạo ngành y gắn chặt khoa học với vận mệnh dân tộc, lấy nhân dân làm trung tâm của mọi chính sách y tế.

Mai Nguyễn