'Bức tử' gan và não vì những cuộc nhậu cuối năm

Khi nâng ly, nhiều người chỉ nghĩ đơn giản là "uống một chút cho vui". Nhưng dưới góc độ sinh lý, hành trình của một chén rượu khá dài và phức tạp. Ảnh: Freepik.

Cuối năm ở Hà Nội, guồng quay công việc dường như siết chặt hơn với Thanh Quý (36 tuổi, nhân viên một công ty quảng cáo). Ban ngày, anh chạy đua với chỉ tiêu, dự án, báo cáo, điện thoại reo liên tục. Tối đến, một cuộc đua khác lại bắt đầu - cuộc đua từ bàn tiệc này sang bàn tiệc khác.

Tiệc công ty, tiệc phòng ban, gặp khách hàng, rồi đến những cuộc hẹn với bạn học cũ. Có tuần, lịch kín đến mức anh gần như không có nổi một buổi tối ở nhà.

"Rượu bia không còn đơn thuần là lựa chọn cá nhân nữa, mà giống như một 'nghĩa vụ xã hội'. Không đi thì ngại. Đi mà không uống cũng ngại. Lúc nào cũng sợ người ta nghĩ mình không nhiệt tình, khó hòa đồng, hay không tôn trọng đối tác… dù trong lòng tôi biết rõ là không tốt cho sức khỏe", anh Quý nói.

Hành trình của một chén rượu trong cơ thể

Trao đổi với Tri Thức - Znews, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, chuyên khoa Nội, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, cho biết rượu vẫn là một chất có độc tính sinh học nhất định, bất kể uống lý do gì. Khi việc uống lặp đi lặp lại nhiều lần mỗi tuần, nguy cơ lệ thuộc và tổn thương sức khỏe tăng lên theo thời gian.

"Nếu chỉ một buổi, cơ thể vẫn có thể tự cân bằng. Nhưng khi lịch tiệc dày, 3-4 buổi mỗi tuần và kéo dài nhiều tuần, cơ thể không còn đủ thời gian để sửa chữa. Gan không kịp nghỉ. Tim không kịp trở về nhịp ổn định. Não không kịp lấy lại nhịp sinh học bình thường", bác sĩ Hoàng nói.

Nhiều người sau vài tuần như vậy bắt đầu nhận ra những thay đổi nhỏ: dễ cáu gắt, mất tập trung, hay quên việc, ngủ không sâu ngay cả vào những ngày không uống. Đó là dấu hiệu cơ thể đã bắt đầu quá tải.

Ở độ tuổi 35-45, câu chuyện thường không phải là "gan tự nhiên yếu đi", mà là gánh nền sức khỏe đã khác. Nhiều năm thiếu ngủ, stress kéo dài, ít vận động, mỡ nội tạng tích tụ, gan nhiễm mỡ - tình trạng rất phổ biến - khiến khả năng chịu đựng của cơ thể giảm dần. Không ít người còn kèm tăng huyết áp, trào ngược dạ dày, rối loạn lo âu.

Ngoài ra, theo vị chuyên gia, khả năng chuyển hóa cồn và dự trữ thể lực cũng không còn như thời 20-25 tuổi. Vì vậy, cùng một lượng rượu, người ở giai đoạn này dễ mệt kéo dài sang hôm sau, thậm chí sang hôm sau nữa.

Khi việc uống rượu bia lặp đi lặp lại nhiều lần mỗi tuần, nguy cơ lệ thuộc và tổn thương sức khỏe tăng lên theo thời gian. Ảnh: Freepik.

Ngay khi rượu chạm vào miệng, một phần nhỏ ethanol đã bắt đầu được hấp thu qua niêm mạc. Sau đó, rượu đi qua thực quản xuống dạ dày, nơi một phần tiếp tục được hấp thu. Phần lớn còn lại xuống ruột non - khu vực có bề mặt hấp thu rất rộng, khiến ethanol nhanh chóng đi vào máu.

"Máu mang ethanol đi khắp cơ thể, trong đó có não. Tại đây, rượu tác động lên các chất dẫn truyền thần kinh, làm thay đổi cách các tế bào thần kinh giao tiếp. Một số hệ thống ức chế tăng hoạt động, tạo cảm giác thư giãn, bớt căng thẳng, dễ buồn ngủ. Một số hệ thống kích thích giảm hoạt động, khiến cảm giác e dè, tự kiểm soát giảm xuống", bác sĩ Hoàng phân tích.

Đó là lý do nhiều người sau vài ly trở nên nói nhiều hơn, mạnh miệng hơn, quyết định nhanh hơn.

Song song với đó, gan nhận phần lớn lượng ethanol trong máu để xử lý. Vai trò của gan giống như một nhà máy xử lý "chất thải hóa học". Đầu tiên, men ADH (Alcohol Dehydrogenase) biến ethanol thành acetaldehyde - chất này còn độc hơn rượu, có thể góp phần gây đau đầu, buồn nôn, nóng bừng, tim đập nhanh. Sau đó, men ALDH (Aldehyde Dehydrogenase) tiếp tục biến acetaldehyde thành acetate, ít độc hơn, rồi được chuyển hóa tiếp và thải ra ngoài.

Gan làm việc với tốc độ tương đối ổn định, không thể "tăng ca thần tốc" chỉ vì hôm nay là tiệc tất niên. Khi uống nhanh, uống dồn dập vượt quá khả năng chuyển hóa, acetaldehyde tích tụ nhiều hơn, làm tăng cảm giác say, đau đầu và mệt mỏi kéo dài.

Một cách tự kiểm soát thường được các chuyên gia khuyên là chú ý đến "đơn vị cồn" thay vì chỉ đếm số ly. Một đơn vị cồn thường tương đương khoảng 10 g ethanol nguyên chất. Khi biết mình đã uống bao nhiêu cồn, người uống dễ dừng đúng lúc hơn. Tuy nhiên, tác động của cùng một lượng cồn vẫn khác nhau tùy cân nặng, giới tính, tốc độ uống, tình trạng đói - no, thuốc đang dùng và bệnh nền.

Từ cảm giác phấn khích đến mệt mỏi âm ỉ

Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, não là cơ quan điều khiển mọi quyết định, cảm xúc, trí nhớ và sự tập trung. Rượu tác động lên não theo cả hai chiều: ngắn hạn và dài hạn.

Trong ngắn hạn, rượu làm giảm ức chế nội tâm. Người vốn ít nói có thể trở nên hoạt bát, vui vẻ hơn. Một số người thấy mình "tự tin" hơn khi giao tiếp với cấp trên hoặc khách hàng.

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, chuyên khoa Nội, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam. Ảnh: BSCC.

Nhưng cùng lúc đó, những vùng não phụ trách đánh giá rủi ro và cân nhắc hậu quả lại bị làm mờ. Người ta dễ đưa ra quyết định vội vàng: lái xe dù đã uống, nói những điều bình thường sẽ không nói, hoặc đồng ý với những cam kết khi chưa suy nghĩ kỹ.

Khi nồng độ cồn tăng cao hơn, các vùng điều khiển vận động bị ảnh hưởng. Đi đứng loạng choạng, tay chân run, phản xạ chậm, té ngã và va chạm là những tình huống thường gặp.

Về lâu dài, uống rượu nhiều và đều đặn, nhất là theo kiểu "uống dồn" nhiều buổi mỗi tuần, có thể liên quan đến nhiều vấn đề: rối loạn khí sắc, suy giảm trí nhớ, giảm khả năng học cái mới và giảm tốc độ xử lý thông tin.

Rượu cũng ảnh hưởng đến giấc ngủ theo cách khá tinh vi. Sau khi uống, nhiều người cảm thấy buồn ngủ nhanh. Thực ra đó là lúc hệ thần kinh trung ương bị ức chế. Nếu ngủ ngay, giấc ngủ thường nông, dễ thức giấc giữa chừng, thậm chí tỉnh dậy mà cảm giác như chỉ vừa chợp mắt.

Não rất nhạy với giấc ngủ. Mỗi lần rượu phá vỡ cấu trúc giấc ngủ, quá trình phục hồi và củng cố kết nối thần kinh không diễn ra trọn vẹn. Lâu dần, hệ quả là cảm giác "đầu óc không còn sắc bén như trước", hay quên, khó tập trung và cảm xúc dễ dao động hơn, dễ nóng nảy hoặc buồn bực vô cớ.

Phương Anh