Bức tượng 'vua cõng Phật' và bài học về quyền lực biết cúi mình

Đó là bức tượng một người mặc trang phục đế vương, quỳ thấp, thân cúi xuống, lưng đội tòa sen, phía trên là Đức Phật ngồi an nhiên.

Người ta quen gọi đó là tượng “vua cõng Phật”, “Phật ngồi lưng vua” hay “vua sám hối”. Cách gọi ấy đủ gây tò mò. Nhưng điều đáng suy ngẫm hơn nằm trong chính tư thế cúi xuống của nhà vua.

Bởi trong thế giới biểu tượng của Phật giáo, cúi mình hay quỳ xuống không nhất thiết là dấu hiệu của sự thất thế. Đôi khi, đó lại là điểm khởi đầu của sự tỉnh thức.

Khi người đứng cao nhất chọn cúi xuống

Chùa Hòe Nhai, còn gọi là Hồng Phúc tự, là một ngôi chùa cổ của đất Thăng Long và là một trong những nơi gắn với sự truyền thừa của Thiền phái Tào Động ở miền Bắc. Tư liệu của chùa và các nguồn nghiên cứu Phật giáo đều nhắc đến mối liên hệ giữa pho tượng đặc biệt này với vua Lê Hy Tông và Thiền sư Tông Diễn.

Theo câu chuyện được lưu truyền, vào thời vua Lê Hy Tông, trong bối cảnh Nho giáo giữ vị trí quan trọng với đời sống chính trị, Phật giáo không còn ảnh hưởng như thời Lý, Trần. Nhà vua từng có chính sách hạn chế tăng sĩ, khiến nhiều chùa chiền và đời sống tu hành chịu tác động.

Thiền sư Tông Diễn, một vị tổ của dòng Tào Động ở Đàng Ngoài, được kể là đã tìm cách dâng lời khuyên can nhà vua. Sau khi nghe và suy xét, vua thay đổi thái độ với Phật giáo.

Từ câu chuyện ấy, pho tượng “vua sám hối” được lý giải như biểu tượng cho sự nhận lỗi và chuyển hóa của một người từng ở vị trí cao nhất trong trật tự thế tục. Một số tư liệu gọi hình tượng này là “Dĩ thân vi sàng”, hiểu theo nghĩa lấy chính thân mình làm tòa nâng Phật.

Điều đáng chú ý là câu chuyện về pho tượng không dừng ở việc một vị vua thay đổi một quyết định. Nếu chỉ nhìn như vậy, đây đơn thuần là một giai thoại lịch sử.

Nhưng khi được thể hiện bằng hình tượng nhà vua quỳ xuống, cúi mình, cõng Phật… câu chuyện đã bước sang một tầng nghĩa khác: một con người có quyền quyết định số phận của nhiều người vẫn có thể nhận ra giới hạn trong chính quyết định của mình.

Sám hối không phải chỉ là xin tha thứ

Trong đời sống thông thường, “sám hối” thường được hiểu đơn giản là nhận lỗi và cầu mong được tha thứ. Nhưng trong Phật giáo, ý nghĩa của sám hối sâu hơn.

Đó không chỉ là nói rằng mình đã sai, càng không phải hoàn thành một nghi thức rồi xem như quá khứ đã được xóa bỏ. Sám hối trước hết là khả năng nhìn lại hành vi, nhận diện nguyên nhân dẫn đến hành vi ấy và quan trọng nhất là thay đổi để không tiếp tục lặp lại. 

Chính ở điểm này, pho tượng “vua cõng Phật” tại chùa Hòe Nhai có sức gợi đặc biệt. Nhà vua không xuất hiện trong dáng ngồi trên ngai, không cầm quyền trượng, cũng không đứng giữa quần thần. Ông quỳ.

Theo cách lý giải của các tư liệu Phật giáo về pho tượng, ý nghĩa của “vua sám hối” không nằm ở sự trừng phạt hay hạ nhục, mà ở sự sửa mình. 

Thứ thực sự được đặt xuống là cái tôi của quyền lực. Còn thứ được nâng lên không nhất thiết phải hiểu như một thứ quyền lực khác đứng cao hơn nhà vua. Trong biểu tượng Phật giáo, Đức Phật còn là hình ảnh của sự giác ngộ, trí tuệ và khả năng vượt qua vô minh. 

Quyền lực không miễn trừ con người khỏi sai lầm

Điều khiến pho tượng ở chùa Hòe Nhai còn sức sống sau nhiều thế kỷ có lẽ nằm ở chỗ câu chuyện của nó không chỉ thuộc về một vị vua. Mọi thời đại đều có những người nắm giữ quyền lực ở những cấp độ khác nhau. Có người quyết định chính sách. Có người đứng đầu một tổ chức. Có người làm thầy. Có người làm cha, làm mẹ.

Ngay trong một gia đình, một người cũng có thể nắm quyền quyết định đối với người khác. Quyền lực tự thân không nhất thiết là điều xấu. Xã hội cần quyền lực để duy trì trật tự, tổ chức công việc và chịu trách nhiệm. Vấn đề nằm ở chỗ quyền lực rất dễ tạo ra một ảo giác: người có quyền quyết định có thể tưởng rằng mình đồng thời là người luôn đúng.

Pho tượng “vua cõng Phật” đặt ra một câu hỏi ngược lại. Nếu ngay cả một vị vua cũng có thể sai, vậy điều gì giúp quyền lực không trở thành sự cố chấp?

Trong câu chuyện được truyền lại ở chùa Hòe Nhai, bước ngoặt không đến từ việc nhà vua bị đánh bại bằng một quyền lực lớn hơn. Nó đến từ việc ông lắng nghe. Một vị thiền sư đưa ra lời can gián, nhà vua suy xét rồi thay đổi. Và với pho tượng cổ tại chùa, giới hạn ấy được diễn đạt bằng một động tác rất giản dị - cúi xuống.

Cúi xuống không phải để nhỏ bé hơn

Trong đời sống tôn giáo, hành động cúi đầu, quỳ xuống đôi khi dễ bị nhìn từ bên ngoài như sự phục tùng. Nhưng với người thực hành tín ngưỡng, ý nghĩa của hành động ấy không nhất thiết nằm ở việc tự làm mình thấp đi.

Khi một Phật tử chắp tay hay cúi đầu trước tượng Phật, họ không chỉ hướng về một hình tượng bên ngoài. Đó còn là một cách nhắc mình về những phẩm chất mà hình tượng ấy đại diện: từ bi, trí tuệ, tỉnh thức. Vì vậy, cúi xuống trước Phật cũng có thể hiểu là cúi xuống trước phần giới hạn, sân hận, tham chấp và vô minh của chính mình.

Chùa Hòe Nhai còn lưu giữ nhiều pho tượng và dấu tích gắn với lịch sử Phật giáo Thăng Long, đồng thời được biết đến như một trong những chốn tổ của Thiền phái Tào Động ở miền Bắc.

Nhưng giữa hệ thống tượng thờ ấy, hình tượng “vua cõng Phật” có sức gợi đặc biệt bởi nó đặt một vấn đề rất con người vào giữa không gian tôn giáo. 

Hình ảnh nhà vua quỳ xuống không nhất thiết mang màu sắc bi lụy. Ngược lại, nó có thể được xem như khoảnh khắc một con người bắt đầu giành lại quyền làm chủ chính mình. Quyền lực lớn nhất khi ấy không còn là khả năng ra lệnh cho người khác.  Đó là khả năng sửa đổi chính bản thân.

Hàng trăm năm đã trôi qua, người ta vẫn quen gọi pho tượng ở chùa Hòe Nhai bằng cái tên dễ nhớ: “vua cõng Phật”. Và, trong tinh thần Phật giáo, cúi mình, quỳ xuống “để cõng” như thế không khiến con người trở nên nhỏ bé. Đôi khi, đó lại chính là điểm bắt đầu để con người đứng dậy theo một cách khác…