Bước chuyển căn bản trong cung cấp dịch vụ công

Người dân làm thủ tục lý lịch tư pháp tại Sở Tư pháp Hà Nội.

Tháo gỡ bất cập kéo dài

Nhiều năm qua, tại thành phố Hà Nội và các đô thị lớn của cả nước, việc xin cấp phiếu lý lịch tư pháp đã trở thành nỗi ám ảnh với không ít người dân. Không khó để bắt gặp cảnh người dân xếp hàng dài trước trụ sở Sở Tư pháp từ 4-5h sáng, nhất là vào những thời điểm cao điểm tuyển dụng, xuất khẩu lao động, du học hay hoàn thiện hồ sơ cá nhân.

Số lượng xin cấp phiếu lý lịch tư pháp tăng cao không chỉ xuất phát từ nhu cầu chính đáng của người dân mà còn do nhiều cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp yêu cầu nộp phiếu như một loại “giấy thông hành” trong tuyển dụng, học tập, dù theo quy định pháp luật không phải lúc nào cũng cần thiết.

Đáng chú ý, có nơi còn yêu cầu cả phiếu lý lịch tư pháp số 2 - loại phiếu chứa thông tin án tích chi tiết, kể cả đã được xóa - làm dấy lên lo ngại về nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư. Trong khi đó, hệ thống dữ liệu điện tử chưa được khai thác hiệu quả, việc liên thông còn hạn chế khiến người dân buộc phải tự đi chứng minh tình trạng pháp lý của mình, tạo nên vòng luẩn quẩn: Càng nhiều yêu cầu giấy tờ, càng đông người xin cấp phiếu, càng ùn tắc, quá tải.

Từ thực tiễn ấy, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Lý lịch tư pháp được Quốc hội thông qua ngày 5-12-2025 tại kỳ họp thứ mười được xem là bước điều chỉnh kịp thời, nhằm tháo gỡ “điểm nghẽn” tồn tại suốt nhiều năm.

Điểm mới quan trọng, được dư luận đặc biệt quan tâm là quy định các cơ quan, tổ chức, cá nhân không được yêu cầu cá nhân cung cấp thông tin lý lịch tư pháp hoặc phiếu lý lịch tư pháp; chỉ được yêu cầu cung cấp phiếu lý lịch tư pháp số 1 trong trường hợp luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội hoặc nghị định, nghị quyết của Chính phủ có quy định. Đây được xem là thay đổi mang tính “gỡ nút thắt”, tác động trực tiếp đến việc giảm nhu cầu xin cấp phiếu, nhất là tại các đô thị lớn.

Bên cạnh đó, luật sửa đổi tiếp tục khẳng định giá trị pháp lý của phiếu lý lịch tư pháp điện tử, coi đây là một hình thức chính thức, có giá trị tương đương với bản giấy. Phiếu lý lịch tư pháp điện tử được hiển thị trên ứng dụng VNeID, cho phép người dân sử dụng trực tiếp, đồng thời tạo điều kiện để cơ quan chức năng tra cứu trong quá trình thực hiện các thủ tục hành chính hoặc giao dịch hợp pháp.

Giảm giấy tờ, nhẹ gánh thủ tục

Đón nhận thông tin trên, anh Lê Ngọc Sơn, lái xe Grap chia sẻ, đây là giải pháp mang tính căn cơ, không chỉ xử lý phần ngọn mà chạm tới gốc rễ của vấn đề. Khi luật mới có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, việc cắt giảm các thủ tục phải sử dụng và đẩy mạnh sử dụng phiếu lý lịch tư pháp điện tử không chỉ giúp giảm chi phí in ấn, sao y mà còn góp phần rút ngắn thời gian xử lý, hạn chế sai sót, tăng tính minh bạch...

Đặt trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao, chính sách cải cách lý lịch tư pháp còn mang ý nghĩa đặc biệt đối với cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Thực tế cho thấy, nhiều kiều bào có nguyện vọng trở về quê hương đầu tư, khởi nghiệp, đóng góp cho sự phát triển của đất nước nhưng lại gặp phải rào cản từ thủ tục hành chính phức tạp, trong đó có yêu cầu cung cấp các loại giấy tờ liên quan đến lý lịch tư pháp. Việc đơn giản hóa thủ tục, không yêu cầu phiếu lý lịch tư pháp số 2, cho phép tra cứu thông tin trực tuyến qua VNeID sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho kiều bào trong quá trình hồi hương.

Theo luật gia Lê Quang Vững, gần 2 tháng nữa Luật Lý lịch tư pháp năm 2025 sẽ đi vào đời sống. Khoảng thời gian chuyển tiếp là dịp để các bộ, ngành, địa phương chuẩn bị đầy đủ các điều kiện về hạ tầng kỹ thuật, cơ sở dữ liệu, nhân lực, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến quy định mới đến người dân và các tổ chức có liên quan.

Tuy nhiên, bên cạnh đầu tư cơ sở hạ tầng, điều quan trọng không kém là sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Tư pháp, Bộ Công an và các địa phương trong việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu, bảo đảm thông tin đúng, đủ, sạch, sống và an toàn; nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ; ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể, rõ ràng để tránh tình trạng lạm dụng hoặc áp dụng không đúng quy định. Đồng thời, cần tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các trường hợp cơ quan, tổ chức vi phạm quy định về yêu cầu cung cấp phiếu lý lịch tư pháp.

Về phía công dân, cần nâng cao nhận thức về quyền và nghĩa vụ của mình trong quản lý thông tin cá nhân. Công dân có quyền từ chối cung cấp phiếu lý lịch tư pháp số 2 khi không có căn cứ pháp lý, đồng thời có trách nhiệm cung cấp thông tin chính xác, trung thực khi đăng ký định danh điện tử. Sự hiểu biết và tham gia tích cực của người dân là nền tảng để chính sách được triển khai hiệu quả, góp phần xây dựng một nền hành chính hiện đại, minh bạch và thực sự lấy người dân làm trung tâm.

Hà Phong