Cách Mỹ, châu Âu và Ukraine điều chỉnh để đồng thuận

Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, Tổng Thư ký NATO Mark Rutte và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen trong cuộc gặp tại La Hay, Hà Lan, ngày 24/6/2025. Ảnh: THX/TTXVN

Jade Wong, nghiên cứu viên cao cấp thuộc Viện Gordon & Leon, nhận định trên trang tin chuyên phân tích về mối quan hệ Mỹ - Trung Quốc Chinausfocus.com mới đây rằng, châu Âu một lần nữa đã giành được lợi thế trong cuộc cạnh tranh kéo dài với Nga nhằm gây ảnh hưởng lên Mỹ. Trong khi Washington nhiều khả năng sẽ tiếp tục theo đuổi một cách tiếp cận tái can dự được hiệu chỉnh với Nga và tiếp tục giảm vai trò trực tiếp của mình trong an ninh châu Âu, thì không gian cho những thay đổi đột ngột và dao động mạnh trong chính sách của Mỹ đối với Ukraine dường như đã bị thu hẹp.

Chuyên gia Wong lưu ý, vào ngày 6/1 vừa qua, một cuộc họp của "Liên minh tự nguyện" nhằm giải quyết vấn đề hỗ trợ Ukraine đã được triệu tập tại Paris và theo các nguồn tin, cuộc họp đã kết thúc bằng một thỏa thuận liên quan đến các bảo đảm an ninh cho Kiev. Việc Washington tham gia vào thỏa thuận này đã củng cố vị thế của châu Âu trong cuộc cạnh tranh đang diễn ra với Nga nhằm giành ảnh hưởng đối với chính sách của Mỹ, đồng thời tiếp tục thể chế hóa hợp tác ba bên giữa Mỹ, châu Âu và Ukraine.

Biến động chính sách thời Tổng thống Trump

Tổng thống Trump luôn muốn tìm cách chấm dứt cuộc chiến Nga - Ukraine. Tuy nhiên, kể từ khi ông nhậm chức vào ngày 20/1/2025, các lập trường và chính sách của ông liên quan đến cuộc xung đột đã biến động đáng kể.

Ban đầu, chính quyền Tổng thống Trump đã áp dụng một lập trường được nhìn nhận rộng rãi là mang tính "nhượng bộ" đối với Nga, gạt châu Âu ra bên lề các cuộc đàm phán. Tuy nhiên, đến giữa năm 2025, các ràng buộc và thất bại lặp đi lặp lại đã buộc Washington phải thừa nhận rằng cuộc chiến khó có khả năng kết thúc trong tương lai gần. Các nhà lãnh đạo châu Âu đã tận dụng hội nghị thượng đỉnh G7 vào tháng 6/2025 và hội nghị thượng đỉnh NATO để tăng cường can dự ngoại giao với Tổng thống Trump. Đến tháng 7 cùng năm, Mỹ đã đồng ý hỗ trợ Ukraine một cách gián tiếp thông qua việc bán vũ khí cho các đồng minh NATO.

Đến mùa thu, cách tiếp cận hai hướng của chính quyền Tổng thống Trump trở nên rõ nét hơn. Vào giữa tháng 8/2025, ông Trump đã gặp Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Alaska, phát đi tín hiệu về một sự cải thiện thận trọng trong quan hệ Mỹ - Nga. Sau đó, trong khuôn khổ Đại hội đồng Liên hợp quốc vào cuối tháng 9/2025, ông Trump đã gặp Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky và đăng tải trên mạng xã hội rằng Kiev không chỉ có thể giành thắng lợi về mặt quân sự mà còn có thể giành lại toàn bộ lãnh thổ do Nga đang kiểm soát ở miền Đông Ukraine - những tuyên bố đi chệch đáng kể so với lập trường trước đó của ông Trump.

Trong bối cảnh đó, các thông tin vào cuối tháng 11/2025 cho thấy Washington và Moskva đã xây dựng một kế hoạch hòa bình mật gồm 28 điểm và gây ra mối quan ngại mạnh mẽ tại châu Âu. Từ góc nhìn của châu Âu, sự việc này cho thấy Mỹ sẵn sàng quyết định các vấn đề có hệ quả lớn đối với cấu trúc an ninh của châu Âu mà không có sự tham gia thực chất của châu Âu.

Sau khoảng một tháng nỗ lực ngoại giao của châu Âu, khung 28 điểm đã được điều chỉnh thành một kế hoạch 20 điểm. Phiên bản sửa đổi được mô tả là có lợi hơn đáng kể cho Ukraine, tái khẳng định chủ quyền của Ukraine và bao gồm các yếu tố liên quan đến các bảo đảm an ninh. Sự điều chỉnh này đã góp phần thiết lập các điều kiện chính trị cho cuộc họp của các bên liên quan vào đầu năm 2026.

Hợp tác 3 bên thể chế hóa

Thuật ngữ "Liên minh tự nguyện" dùng để chỉ một khung hỗ trợ cho Ukraine bao gồm hơn 30 quốc gia. Khung này được hình thành vào đầu năm 2025 dưới sự lãnh đạo của Anh và Pháp nhằm phản ứng với việc Tổng thống Trump trở lại cầm quyền. Cuộc họp tại Paris được đề cập ở trên có sự tham dự của đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff, ông Jared Kushner và Tướng Alexus G. Grinkewich - Tư lệnh Bộ Chỉ huy châu Âu của Mỹ. Theo các nguồn tin, đây là lần đầu tiên các đặc phái viên Mỹ tham gia trực tiếp một cuộc họp của liên minh (3 bên Mỹ - châu Âu - Ukraine).

Sau cuộc họp, các bên tham gia đã ra Tuyên bố Paris, trong đó nêu rõ rằng một khi lệnh ngừng bắn giữa Nga và Ukraine có hiệu lực, họ sẽ triển khai một hệ thống các bảo đảm mang tính ràng buộc về chính trị và pháp lý, khẳng định rằng việc giám sát và xác minh lệnh ngừng bắn sẽ do Mỹ đứng đầu. Cuộc họp cũng quyết định thành lập tại Paris một nhóm điều phối trên thực tế sẽ gắn kết sự hợp tác Mỹ - châu Âu - Ukraine vào trong một khuôn khổ thể chế bền vững hơn.

Tuyên bố Paris cũng đề xuất việc thành lập, trong khuôn khổ liên minh, một lực lượng đa quốc gia cho Ukraine. Tại Paris, các nhà lãnh đạo của Pháp, Vương quốc Anh và Ukraine đã ký tuyên bố chung nhằm cung cấp một khung chính trị và pháp lý ban đầu cho việc triển khai lực lượng như vậy. Pháp, Vương quốc Anh, Tây Ban Nha, Bỉ, Na Uy, Estonia và Litva đều bày tỏ sự sẵn sàng tham gia, trong khi các quốc gia châu Âu khác phát tín hiệu thận trọng. Đức tuyên bố rằng họ sẽ chỉ đưa ra quyết định sau khi nhiệm vụ của lực lượng đa quốc gia được làm rõ. Mỹ đã loại trừ khả năng triển khai các lực lượng chiến đấu tới Ukraine.

Ba yếu tố ràng buộc chính quyền Tổng thống Trump

Chuyên gia Wong cho rằng hiện nay, trong khi chính quyền Tổng thống Trump nhiều khả năng sẽ tiếp tục xích lại với Nga một cách hạn chế và tiếp tục giảm mức độ cam kết an ninh của Mỹ tại châu Âu, thì xác suất xảy ra những đảo chiều chính sách đột ngột và mang tính gián đoạn cao đối với Ukraine đã giảm xuống. Đánh giá này dựa trên ba cân nhắc chủ yếu:

Thứ nhất, một lệnh ngừng bắn bền vững vẫn khó đạt được. Liên quan đến quyền kiểm soát các vùng lãnh thổ ở miền Đông Ukraine, dường như cả Nga lẫn Ukraine đều không ở vị thế có thể đưa ra những nhượng bộ có khả năng duy trì được tính bền vững về mặt chính trị trong nước. Kế hoạch hòa bình 20 điểm quy định rằng lệnh ngừng bắn chỉ có hiệu lực sau khi vấn đề lãnh thổ này được giải quyết. Trong những điều kiện đó, Mỹ nhiều khả năng sẽ tiếp tục hỗ trợ Ukraine một cách gián tiếp, bao gồm thông qua việc chuyển giao vũ khí được tạo điều kiện bởi các thương vụ bán cho các đối tác châu Âu.

Thứ hai, các cuộc đàm phán Mỹ - Nga đã bao hàm một mức độ cá nhân hóa rõ rệt. Trong vòng đàm phán Mỹ - Nga gần đây, phái đoàn Mỹ được cho là do một đặc phái viên và con rể của Tổng thống Trump dẫn đầu, trong khi ngoại trưởng của cả hai bên đều không tham gia.

Hơn nữa, các kết quả của những cuộc trao đổi này dường như không trở thành một công cụ pháp lý quốc tế chính thức được các bên liên quan phê chuẩn. Thay vào đó, các cuộc tham vấn của Mỹ với các đối tác châu Âu và với Ukraine đã tạo ra các văn kiện diễn đạt các tình huống dự phòng với mức độ chi tiết cao hơn và tạo ra mức độ tuân thủ hạn chế đối với các bên tham gia.

Thứ ba, trong khi các cuộc thảo luận của Mỹ với cả Nga và Ukraine đã bao trùm các vấn đề như khoáng sản chiến lược, hydrocacbon và đầu tư, thì các cuộc đàm phán với Ukraine đã tiến triển nhanh hơn. Điều này đã cho phép Kiev gây ảnh hưởng lên các ưu tiên của Mỹ thông qua việc chủ động kiến tạo các lợi ích vật chất chung.

Vào cuối tháng 4 năm ngoái, Mỹ và Ukraine đã ký kết một thỏa thuận về tài nguyên khoáng sản mà trên thực tế nhằm tối đa hóa lợi ích kinh tế của Mỹ trong công cuộc tái thiết hậu chiến ở Ukraine, đồng thời tránh các biện pháp có thể làm suy giảm đáng kể triển vọng gia nhập EU của Ukraine.

Sau cuộc họp của "Liên minh tự nguyện" tại Paris, Ukraine tiếp tục tăng cường liên lạc cấp cao với Mỹ. Trưởng đoàn đàm phán của Ukraine, ông Rustem Umerov, đã gặp lại các đại diện Mỹ hôm 10/1 vừa qua, và kể từ đó hai bên đã duy trì tiếp xúc gần như hàng ngày. Tổng thống Zelensky cũng cho biết Ukraine đang thảo luận về một thỏa thuận thương mại tự do tiềm năng với Mỹ, lập luận rằng thương mại không thuế quan sẽ cung cấp cho Ukraine đòn bẩy đàm phán "có hệ quả rất lớn".

Công Thuận/Báo Tin tức và Dân tộc