Cách nào phát triển dược liệu sạch, mở hướng nâng tầm giá trị y học cổ truyền?

Chiều 4/9, tại Hà Nội, Viện Đông y Việt Nam tổ chức tọa đàm "Phát triển dược liệu sạch khởi nguồn giá trị y học cổ truyền từ nông nghiệp bền vững" với sự tham dự của đại diện các nhà khoa học, đơn vị nghiên cứu và hợp tác xã chuyên nuôi trồng, kinh doanh dược liệu.

Nguồn tài nguyên quý, lợi thế lớn để phát triển y học cổ truyền

Tại tọa đàm, các đại biểu nhận định Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu đa dạng, phong phú. Theo các chuyên gia, nước ta hiện có hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, 408 loài động vật, 52 loài tảo biển và 75 loại khoáng vật được sử dụng làm thuốc.

Đây là nguồn tài nguyên quý, đồng thời là lợi thế quan trọng để phát triển y học cổ truyền, công nghiệp dược và kinh tế sinh học của đất nước.

PGS.TS Nguyễn Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam phát biểu. Ảnh: Thái Bình

Theo PGS.TS Nguyễn Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam, nguồn tài nguyên dược liệu phong phú là nền tảng quan trọng để Việt Nam phát huy thế mạnh y học cổ truyền, đồng thời mở rộng dư địa phát triển các sản phẩm dược liệu có giá trị cao.

Định hướng này càng có ý nghĩa trong bối cảnh Đảng và Nhà nước ngày càng quan tâm đến phát triển y học cổ truyền, kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại trong chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định rõ việc xác định đúng vị thế, vai trò của y tế dự phòng, y tế cơ sở và y học cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe nhân dân; phát huy tiềm năng, thế mạnh của y học cổ truyền; tăng cường quản lý nhà nước và nâng cao năng lực hệ thống y học cổ truyền.

Nghị quyết cũng đặt yêu cầu kết hợp y học cổ truyền và y học hiện đại trong đào tạo nhân lực, phòng bệnh, khám bệnh và chữa bệnh.

Trong bối cảnh đó, phát triển nguồn nguyên liệu đầu vào đạt chất lượng, an toàn và ổn định được xem là một trong những điều kiện nền tảng để nâng cao chất lượng thuốc cổ truyền, thuốc dược liệu và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ dược liệu.

Chuyển từ khai thác tự phát sang phát triển chuỗi giá trị

Các chuyên gia cho rằng ngành dược liệu Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt quan trọng, với yêu cầu chuyển dịch từ khai thác tự phát, quy mô manh mún sang chuẩn hóa quy trình sản xuất, ứng dụng công nghệ cao và liên kết chuỗi giá trị.

DSCK I Ngô Mạnh Trí - Viện Đông y Việt Nam, cho biết dù sở hữu tiềm năng đa dạng sinh học vượt trội, công tác phát triển dược liệu ở nước ta vẫn đang phải đối mặt với không ít hạn chế và thách thức.

Một trong những vấn đề đáng quan tâm là tình trạng khai thác quá mức, thiếu kiểm soát khiến nhiều nguồn gen dược liệu quý bị suy kiệt. Việc thu hái dược liệu trong tự nhiên ở một số nơi vẫn diễn ra theo hướng tận diệt, chưa gắn với bảo vệ và tái sinh nguồn tài nguyên.

DSCK I Ngô Mạnh Trí - Viện Đông y Việt Nam tham luận.  Ảnh: Thái Bình

Trong khi đó, các vùng trồng dược liệu tập trung đạt chuẩn Thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới (GACP-WHO) còn hạn chế.

Sự liên kết giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị cũng chưa chặt chẽ. Mô hình "4 nhà" gồm Nhà nước - nhà khoa học - nhà doanh nghiệp - nhà nông chưa phát huy đầy đủ hiệu quả.

Tại nhiều địa phương, vùng trồng dược liệu vẫn manh mún, nhỏ lẻ, gây khó khăn cho việc áp dụng công nghệ cao, kiểm soát chất lượng và xây dựng chuỗi giá trị khép kín. Vì vậy, năng lực cạnh tranh của sản phẩm dược liệu Việt Nam trên thị trường quốc tế chưa tương xứng với tiềm năng.

Một nghịch lý khác là dù có nguồn tài nguyên phong phú, Việt Nam vẫn phải nhập khẩu một lượng lớn dược liệu. Theo các đại biểu, nguồn cung trong nước hiện mới đáp ứng khoảng 25-30% nhu cầu.

Nhiều loại dược liệu trong nước chủ yếu được xuất khẩu dưới dạng thô hoặc chỉ qua sơ chế đơn giản, dẫn tới giá trị gia tăng thấp, trong khi giá trị lớn hơn nằm ở các khâu chọn giống, nuôi trồng đạt chuẩn, nghiên cứu hoạt chất, chế biến sâu, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu.

Cần đồng bộ chính sách, vùng trồng và liên kết "4 nhà"

Trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu đối với thuốc từ thảo dược, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và mỹ phẩm có nguồn gốc tự nhiên tăng nhanh, xu hướng tiêu dùng "xanh - tự nhiên" đang mở ra cơ hội lớn cho ngành dược liệu Việt Nam.

Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, các chuyên gia cho rằng cần lấy khoa học, công nghệ và tiêu chuẩn chất lượng làm nền tảng.

ThS Hoàng Thị Yến, giảng viên Khoa Dược, Trường Đại học Đông Đô cho biết sự liên kết giữa nghiên cứu khoa học với phát triển dược liệu hiện vẫn còn nhiều khoảng trống.

Thực tế tại nhiều nơi cho thấy dược liệu được trồng chủ yếu theo phương thức tự phát, dựa vào kinh nghiệm, thiếu quy trình chuẩn hóa và thiếu nguồn vốn để đầu tư dài hạn.

Theo ThS Hoàng Thị Yến, khoa học chính là "chìa khóa" để nâng tầm giá trị dược liệu. Nghiên cứu khoa học có thể góp phần bảo tồn nguồn gen, lưu giữ giống chuẩn; chọn tạo các giống dược liệu có hàm lượng hoạt chất cao, thích ứng tốt với điều kiện biến đổi khí hậu.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng sẽ cung cấp cơ sở khoa học về độ an toàn và hiệu quả dược lý của các sản phẩm từ dược liệu.

Để phát huy giá trị nguồn tài nguyên dược liệu, các đại biểu cho rằng thời gian tới các Bộ, ngành liên quan cần tập trung hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về dược liệu theo hướng đồng bộ, thống nhất.

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu đa dạng, phong phú.  Ảnh: Thái Bình

Cùng với đó, cần xây dựng, hoàn thiện các tiêu chuẩn quốc gia đối với dược liệu và vị thuốc cổ truyền; đẩy mạnh thực hiện các chương trình, dự án phát triển vùng trồng dược liệu quý.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và công nghệ sinh học trong nuôi trồng, chế biến và truy xuất nguồn gốc dược liệu.

Các chuyên gia cũng đề xuất tiếp tục bảo tồn, lưu giữ nguồn gen dược liệu quý, đặc hữu có nguy cơ tuyệt chủng; hướng tới bảo đảm 80-90% nguồn giống dược liệu đưa vào sản xuất đạt tiêu chuẩn chất lượng; từng bước xây dựng ngân hàng gen dược liệu quốc gia.

Song song với đó, cần tăng cường liên kết liên ngành để xây dựng thương hiệu dược liệu Việt Nam. Nhà nước cần có quy hoạch vùng trồng dược liệu tập trung, gắn với lợi thế của từng địa phương, nhất là đối với những loài dược liệu bản địa có giá trị.

Các chính sách khuyến khích sản xuất, đầu tư và liên kết tiêu thụ dược liệu giữa người dân với doanh nghiệp cũng cần được thiết kế phù hợp để tạo động lực cho người dân đầu tư lâu dài vào vùng trồng.

Trong mô hình "4 nhà", doanh nghiệp được kỳ vọng đóng vai trò chủ đạo trong kết nối các chủ thể, từ nhà khoa học đến người sản xuất; đồng thời tổ chức tập huấn, chuyển giao kỹ thuật trồng, thu hái, sơ chế và chế biến dược liệu cho người dân.

Bên cạnh phát triển nguồn cung trong nước, các đại biểu cũng đề nghị tăng cường kiểm soát chặt chẽ hoạt động nhập khẩu dược liệu, nhất là dược liệu không rõ nguồn gốc và hoạt động nhập khẩu qua đường tiểu ngạch. 

Cùng với đó, việc xây dựng chương trình phát triển sản phẩm quốc gia về dược liệu được cho là cần thiết, nhằm tạo động lực tập trung nguồn lực cho những sản phẩm có lợi thế, giá trị kinh tế và tiềm năng phát triển thị trường.