Cái giá của việc để AI học thay
Việc ngày càng phụ thuộc vào các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) để làm bài tập, đọc hiểu và giải quyết vấn đề đang làm dấy lên lo ngại về sự suy giảm năng lực tư duy độc lập của học sinh. Nhiều nghiên cứu cho thấy, sử dụng AI thiếu kiểm soát có thể khiến kết quả học tập sa sút, đồng thời làm gia tăng khoảng cách giữa các nhóm học sinh.
Khi AI làm thay phần việc của bộ não
Jakob, 15 tuổi, học sinh một trường trung học định hướng học thuật tại Đức, đã sử dụng các công cụ AI trong khoảng hai năm rưỡi qua. Trước một bài kiểm tra tiếng Pháp, em cho biết đã nhờ ChatGPT giải thích lại nhiều nội dung vào ngày hôm trước. Không chỉ tiếng Pháp, từ toán học, tiếng Đức, tiếng Anh đến hóa học và vật lý, học sinh hiện có thể tìm lời giải hoặc hướng dẫn giải bài chỉ bằng một cú nhấp chuột.
Jakob không phải tên thật của học sinh này. Em không muốn công khai thừa nhận việc mình và nhiều bạn cùng trang lứa sử dụng AI để làm bài tập về nhà.

Máy tính bảng rất phổ biến ở nhiều trường trung học Đức, và chỉ cần một cú nhấp chuột là các em có thể hỏi AI để tìm câu trả lời .Ảnh: Hauke-Christian Dittrich/picture alliance
Trong khoa học, hiện tượng chuyển giao hoạt động tư duy cho một thiết bị hoặc công cụ khác được gọi là “ủy thác nhận thức” (cognitive outsourcing). Trước đây, con người có thể sử dụng máy tính hoặc sổ ghi chép để hỗ trợ một vài bước trong quá trình suy nghĩ. Tuy nhiên, các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT có khả năng đảm nhiệm gần như toàn bộ quá trình giải quyết vấn đề.
Các em thậm chí không còn biết tự suy nghĩ nữa, bởi các em đọc ít hơn và để AI tóm tắt hầu hết mọi thứ cho mình.
Bà Franziska Müller
Giáo viên tiếng Đức
Lo ngại về tình trạng học sinh ngày càng phụ thuộc vào AI cũng được Franziska Müller, giáo viên tiếng Đức với hàng chục năm kinh nghiệm tại Đức, chia sẻ. Bà nhận xét một số học sinh hiện nay thậm chí không còn biết tự suy nghĩ. Trong giờ học, các em nhập câu hỏi vào máy tính bảng hoặc điện thoại để tìm câu trả lời từ AI. Khi được giáo viên gọi phát biểu, các em đọc lại nội dung do công cụ này chuẩn bị và hy vọng không bị phát hiện.
Theo bà Müller, khả năng đọc hiểu văn bản của học sinh cũng đang suy giảm vì các em đọc ít hơn và để AI tóm tắt gần như mọi nội dung.
Nghiên cứu cảnh báo kết quả học tập sa sút
Những lo ngại hiện nay được củng cố bởi nhiều nghiên cứu. Nghiên cứu Chương trình Đánh giá học sinh quốc tế (PISA) mới nhất, do Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) thực hiện, cho thấy học sinh sử dụng chatbot AI có điểm trung bình môn khoa học thấp hơn so với những em không sử dụng công cụ này.
Ông Andreas Schleicher, Giám đốc phụ trách giáo dục và kỹ năng của OECD, cho biết xu hướng này được ghi nhận ngay cả khi học sinh sử dụng AI để tóm tắt văn bản được giao đọc, nghiên cứu sơ bộ về một chủ đề mới hoặc soạn thảo bài tập viết.
Theo ông Schleicher, mối liên hệ giữa việc sử dụng AI tạo sinh và kết quả học tập khá phức tạp, phụ thuộc nhiều vào cách học sinh khai thác công nghệ. Tuy nhiên, nguyên tắc cốt lõi rất rõ ràng: nếu không thường xuyên rèn luyện bộ não, con người có nguy cơ suy giảm năng lực tư duy.
Giống như con người không thể rèn luyện thể lực chỉ bằng cách xem người khác chơi thể thao, việc học cũng không thể hiệu quả nếu chỉ tiếp nhận nội dung mà thiếu sự tham gia chủ động của trí óc.
Ông Andreas Schleicher
Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD)
Một nghiên cứu của Viện Brookings (Mỹ) cũng cảnh báo những rủi ro từ việc sử dụng AI trong giáo dục có thể lớn hơn lợi ích. Nghiên cứu với sự tham gia của thanh thiếu niên tại nhiều quốc gia cho thấy học sinh có nguy cơ đánh mất những kỹ năng nhận thức nền tảng và lâu dài khi ngày càng dựa vào AI để thực hiện các hoạt động trí tuệ vốn thuộc về quá trình học tập. Những năng lực bị ảnh hưởng có thể bao gồm tư duy phản biện, trí nhớ, sự kiên trì và khả năng đưa ra nhận định độc lập.
Khi không thể ngăn AI, cần dạy học sinh sử dụng có trách nhiệm
Trước sự phổ biến của các công cụ như ChatGPT, Claude, Grok, Gemini và Meta AI, các trường học đang đứng trước câu hỏi làm thế nào để kiểm soát việc sử dụng AI.
Thị trưởng New York Zohran Mamdani đã ban hành lệnh cấm sử dụng AI tại các trường công lập đối với học sinh đến lớp 8 trong hai năm học 2026 và 2027. Tuy nhiên, biện pháp này không nhận được sự đồng tình của tất cả các nhà giáo dục.
Ông Julian Hinn, giáo viên tiếng Đức, cho rằng học sinh vẫn có thể sử dụng các ứng dụng AI trên điện thoại cá nhân. Vì vậy, kỳ vọng các em sẽ không sử dụng AI khi về nhà là không thực tế.
Thực tế tại Đức cho thấy mức độ phổ biến đáng kể của công nghệ này. Theo nghiên cứu JIM năm 2024 về thói quen sử dụng phương tiện truyền thông của thanh thiếu niên, 91% người được khảo sát trong độ tuổi 12-19 cho biết sử dụng ít nhất một ứng dụng AI, trong đó 74% dùng AI để làm bài tập và phục vụ học tập. Những tỷ lệ này có thể còn cao hơn ở thời điểm hiện tại. Nghiên cứu của Viện Brookings cũng ghi nhận mức độ sử dụng AI cao ở thanh thiếu niên tại châu Á, Mỹ Latin và Mỹ.

Thầy giáo dạy tiếng Đức Julian Hinn cho biết ông sử dụng AI một cách chiến lược với các học sinh 15-16 tuổi. Ảnh: Julian Hin
Theo ông Hinn, AI có thể mang lại lợi ích đáng kể trong lớp học. Ông cho rằng công cụ này đôi khi giải thích nội dung phù hợp với ngôn ngữ và nhu cầu của học sinh hơn so với cách truyền đạt của giáo viên hoặc sách giáo khoa. Vì vậy, ông ủng hộ việc đưa AI vào giảng dạy từ lớp 10, khi học sinh khoảng 15-16 tuổi, thay vì giới thiệu quá sớm, lúc các kỹ năng nền tảng của trẻ vẫn đang hình thành. Ở các lớp lớn hơn, ông khuyến khích học sinh không tiếp nhận thụ động mà phải biết đặt câu hỏi và đánh giá chất lượng câu trả lời của AI.
Giữ năng lực tư duy độc lập trong kỷ nguyên AI
Trước những thay đổi hiện nay, các giáo viên ngày càng chú trọng khuyến khích học sinh tư duy độc lập, phát triển tính tự chủ và chịu trách nhiệm với quá trình học tập của mình.
Ông Hinn, người đồng thời phụ trách tờ báo của trường, thường nhắc học sinh rằng các em có thể sử dụng AI, nhưng cảm giác tự mình viết nên một bài báo là điều rất đặc biệt.
Cả ông Hinn và bà Müller - các giáo viên - đều nhấn mạnh tầm quan trọng của việc học sinh phải duy trì khả năng tự giải quyết vấn đề. Bởi trong các kỳ thi, học sinh không được phép sử dụng AI hay những công cụ hỗ trợ khác. Nếu không thể tự làm bài, các em sẽ khó đạt kết quả tốt. Khả năng thực sự của học sinh chỉ được bộc lộ khi các em phải tự giải quyết những bài toán, bài tập tiếng Anh hay khoa học mà không có sự trợ giúp của công nghệ.
Bà Müller kể rằng gần đây, một học sinh đã tâm sự với bà về nỗi thất vọng sau khi nhận kết quả thi không tốt. Em cảm thấy mình không còn có thể tự suy nghĩ được nữa vì đã quá phụ thuộc vào AI.
Đó cũng là một trong những cảnh báo đáng chú ý nhất đối với giáo dục trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo: Công nghệ có thể giúp học sinh tìm được câu trả lời nhanh hơn, nhưng không thể thay thế quá trình tư duy mà các em cần tự mình trải qua để thực sự học hỏi và trưởng thành.
Nguồn Đại Biểu Nhân Dân: https://daibieunhandan.vn/cai-gia-cua-viec-de-ai-hoc-thay-10444004.html
