Cải thiện không khí Hà Nội không thể chỉ trông vào giảm phát thải giao thông

Hàng dài ô tô trên đường Võ Chí Công. Ảnh tư liệu: Hùng Mạnh/TTXVN

Hơn 8 triệu phương tiện do thành phố quản lý, cùng lượng lớn phương tiện từ các địa phương khác thường xuyên lưu thông đang tạo áp lực ngày càng lớn lên hạ tầng và môi trường Hà Nội. Giao thông vận tải đóng góp khoảng 23% lượng bụi mịn PM2.5, trong khi bụi thứ cấp chiếm khoảng 27%, xây dựng và bụi đường 20%. Những con số này cho thấy giảm phát thải giao thông là cần thiết nhưng chưa đủ để cải thiện chất lượng không khí Thủ đô.

Áp lực kép từ phương tiện, ùn tắc và phát thải

Với mật độ phương tiện lớn và tiếp tục gia tăng, giao thông đang tạo ra sức ép kép đối với Hà Nội, vừa là một trong những nguyên nhân gây ùn tắc, vừa là nguồn phát thải đáng kể tác động đến chất lượng không khí. Hà Nội hiện quản lý hơn 8 triệu phương tiện, gồm khoảng 1,1 triệu ô tô và hơn 6,9 triệu xe máy. Bên cạnh đó, khoảng 1,2 triệu phương tiện từ các tỉnh, thành phố khác thường xuyên lưu thông trên địa bàn. Tốc độ gia tăng phương tiện khoảng 4-5%/năm, trong khi tốc độ phát triển hạ tầng giao thông thấp hơn nhiều.

Áp lực này càng rõ khi tỷ lệ đất dành cho giao thông của Hà Nội hiện mới đạt khoảng 12,2%, đất dành cho giao thông tĩnh khoảng 0,65%; vận tải hành khách công cộng mới đáp ứng khoảng 20% nhu cầu đi lại. Trong bối cảnh đó, ùn tắc giao thông đã được Hà Nội xác định là một trong 5 “điểm nghẽn” lớn cần tập trung giải quyết trong năm 2026, cùng với úng ngập, ô nhiễm môi trường, trật tự xây dựng và an toàn thực phẩm.

Sức ép từ lượng phương tiện lớn khiến giảm phát thải giao thông trở thành yêu cầu cấp thiết. Tuy nhiên, các số liệu về cơ cấu nguồn bụi mịn cho thấy nếu chỉ tập trung vào phương tiện giao thông thì chưa thể giải quyết toàn diện bài toán chất lượng không khí Hà Nội.

Theo bà Nguyễn Hoàng Ánh, Phó Trưởng phòng Quản lý chất lượng môi trường, Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, số liệu quan trắc cho thấy từ năm 2022 đến 2025, ô nhiễm không khí tại khu vực Vùng Thủ đô chưa có dấu hiệu giảm, tập trung chủ yếu ở bụi mịn PM2.5. Nồng độ bụi PM2.5 trung bình trong 3 năm 2023-2025 dao động khoảng 47-48 µg/Nm³.

Số ngày chất lượng không khí vượt Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng không khí chiếm khoảng 1/3 số ngày trong năm, tập trung vào mùa ô nhiễm từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau. Đối với các thông số ô nhiễm khác như NO2, O3, CO, SO2, kết quả quan trắc về cơ bản nằm trong giới hạn cho phép.

Đường phố Hà Nội sáng 3/12/2025 chìm trong bụi mịn và sường mù dày đặc. Ảnh tư liệu: Phan Phương/TTXVN

Đáng chú ý, kết quả nghiên cứu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường giai đoạn 2023-2025 cho thấy, bụi mịn tại Hà Nội hình thành từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm cả nguồn phát sinh trên địa bàn thành phố và nguồn ô nhiễm lan truyền từ các địa phương lân cận. Trong cơ cấu đóng góp đối với bụi PM2.5, giao thông vận tải chiếm khoảng 23%; xây dựng và bụi đường khoảng 20%; công nghiệp khoảng 10%; hoạt động đốt mở, trong đó có đốt rác và phụ phẩm nông nghiệp, khoảng 12%; bụi thứ cấp hình thành từ các khí ô nhiễm khoảng 27% và các nguồn khác khoảng 8%.

Như vậy, dù giao thông là một nguồn phát thải đáng kể, đây không phải yếu tố duy nhất quyết định chất lượng không khí Hà Nội. Đáng chú ý, tỷ lệ bụi thứ cấp trong cơ cấu PM2.5 còn cao hơn tỷ lệ đóng góp trực tiếp từ giao thông. Điều này cũng cho thấy ngay cả khi nguồn phát thải từ giao thông được kiểm soát tốt hơn, Hà Nội vẫn phải đồng thời xử lý bụi từ xây dựng, công nghiệp, đốt mở và các nguồn ô nhiễm có tính liên vùng.

Không khí sạch cần được nhìn như một khoản đầu tư

Ngày 9/9 tại Hà Nội, Quỹ Vì tương lai xanh (Tập đoàn Vingroup) phát động chiến dịch “Cùng hành động vì Bầu trời xanh 2026”. Trong khuôn khổ chương trình, tọa đàm chuyên đề “Bầu trời xanh: Tài sản chung của chúng ta” quy tụ các nhà quản lý, chuyên gia khoa học, y tế, doanh nghiệp và tổ chức xã hội cùng trao đổi về những giải pháp cải thiện chất lượng không khí.

Trên thực tế, tác động của ô nhiễm không khí không chỉ giới hạn ở các bệnh hô hấp mà còn liên quan chặt chẽ tới sức khỏe tim mạch. Bảo vệ chất lượng không khí vì thế không chỉ hướng tới kéo dài tuổi thọ mà quan trọng hơn là nâng cao số năm sống khỏe của người dân.

Theo TS. Lê Thái Hà, Giám đốc điều hành Quỹ Vì tương lai xanh, không khí sạch không chỉ là vấn đề môi trường mà liên quan trực tiếp đến sức khỏe, chất lượng sống, năng suất lao động và sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Đầu tư cho không khí sạch vì thế không đơn thuần là chi phí xử lý ô nhiễm mà còn là đầu tư cho sức khỏe, chất lượng sống và những giá trị kinh tế - xã hội lâu dài.

Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa nồng độ PM2.5 trung bình năm tại Hà Nội xuống dưới 40 µg/m³, giảm 20% so với năm 2024. Đối với các tỉnh lân cận Hà Nội, nồng độ PM2.5 trung bình năm phải giảm tối thiểu 10% so với năm 2024.

Trong lĩnh vực giao thông, mục tiêu đặt ra là 100% phương tiện giao thông công cộng tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh chuyển đổi sang sử dụng năng lượng sạch, xanh, thân thiện với môi trường vào năm 2030. Đồng thời, 100% nguồn phát thải công nghiệp lớn phải được quản lý chặt chẽ.

Một góc khu đô thị Trung Hòa - Nhân Chính. Ảnh minh họa: Tuấn Anh/TTXVN

Tại Hà Nội, quá trình giảm phát thải giao thông đang được cụ thể hóa bằng nhiều giải pháp, trong đó có Vùng phát thải thấp (LEZ), chuyển đổi phương tiện, phát triển vận tải hành khách công cộng và từng bước kiểm soát phương tiện phát thải cao.

Tuy nhiên, với giao thông đóng góp khoảng 23% lượng PM2.5, hiệu quả cải thiện chất lượng không khí sẽ bị hạn chế nếu các nguồn ô nhiễm còn lại không được xử lý tương ứng. Cùng với chuyển đổi giao thông xanh, thành phố phải kiểm soát bụi từ xây dựng và bụi đường; giảm hoạt động đốt mở; kiểm soát nguồn thải công nghiệp và tăng cường phối hợp với các địa phương lân cận.

Từ giải quyết ùn tắc đến cải thiện môi trường đô thị

Thực tế triển khai tại Hà Nội cho thấy, bài toán giao thông ngày càng được đặt trong mối quan hệ với trật tự, môi trường và chất lượng không gian đô thị. Tại hội nghị giao ban đánh giá tiến độ giải quyết “điểm nghẽn” trật tự đô thị và ùn tắc giao thông trên địa bàn chiều 10/9, Công an thành phố Hà Nội cho biết số điểm thường xuyên xảy ra ùn tắc giao thông đã giảm từ 12 xuống còn 9 điểm; lực lượng công an duy trì phân luồng, điều tiết tại 287 vị trí.

Trong kỳ báo cáo, lực lượng chức năng xử lý hơn 41.000 trường hợp vi phạm trật tự, an toàn giao thông, với số tiền phạt hơn 93 tỷ đồng. Đối với trật tự đô thị, 19 phường đã triển khai giải quyết “điểm nghẽn” tại 34 vị trí, tập trung xử lý tình trạng lấn chiếm vỉa hè, lòng đường, trông giữ phương tiện và các vi phạm ảnh hưởng đến mỹ quan đô thị.

Nhiều toà nhà cao tầng khu Cầu Giấy, Hà Nội, chìm trong bụi mịn và sương mù dày đặc. Ảnh: Phan Phương/TTXVN

Trung tướng Nguyễn Thanh Tùng - Giám đốc Công an thành phố Hà Nội yêu cầu các đơn vị tiếp tục duy trì thường xuyên, liên tục giải pháp; kết hợp tuyên truyền, vận động với kiểm tra, xử lý vi phạm nhằm từng bước thay đổi nhận thức, ý thức chấp hành của người dân.

Đáng chú ý, cùng với chủ động phương án tổ chức, phân luồng giao thông và kiểm soát chặt các rào chắn thi công, Giám đốc Công an thành phố yêu cầu tăng cường xử lý vi phạm trật tự đô thị, trật tự công cộng; giải quyết các điểm tập kết rác, phế thải gây ô nhiễm; đồng thời thực hiện hạ ngầm hệ thống cáp điện, cáp viễn thông gắn với chỉnh trang hạ tầng và bảo đảm mỹ quan đô thị.

Những yêu cầu này cho thấy giải quyết “điểm nghẽn” giao thông của Hà Nội không chỉ dừng ở việc làm cho các tuyến đường thông thoáng hơn. Kiểm soát rào chắn thi công, xử lý rác và phế thải, lập lại trật tự lòng đường, vỉa hè hay tổ chức lại giao thông đều có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp tới chất lượng môi trường đô thị.

Đây cũng là điểm giao thoa giữa hai trong số 5 “điểm nghẽn” Hà Nội đang tập trung giải quyết trong năm 2026 là ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường. Hai vấn đề có quan hệ chặt chẽ nhưng không hoàn toàn đồng nhất: giảm ùn tắc và giảm phát thải giao thông có thể tạo tác động tích cực tới môi trường, song cải thiện chất lượng không khí còn đòi hỏi kiểm soát đồng thời các nguồn phát thải từ xây dựng, công nghiệp, đốt mở và nguồn ô nhiễm liên vùng.

Do đó, giảm phát thải giao thông là một mắt xích quan trọng nhưng không phải lời giải duy nhất. Để mục tiêu đưa nồng độ PM2.5 trung bình năm tại Hà Nội xuống dưới 40 µg/m³ vào năm 2030 trở thành hiện thực, các giải pháp về giao thông, xây dựng, công nghiệp, quản lý chất thải và phối hợp vùng cần được triển khai đồng bộ, với thước đo cuối cùng là sự cải thiện thực chất của chất lượng không khí và môi trường sống của người dân.