Cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán: Bài toán lộ trình và thực thi

Tại Hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg do Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia tổ chức ngày 6/8/2026 tại TP.HCM, đại diện Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam đã góp ý về đề xuất cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Thiết kế chính sách cần tính đến khả năng thực thi

Ông Trần Lê Minh, Phó Trưởng ban Thị trường, Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho biết, theo số liệu do Hiệp hội tổng hợp, trong hai năm 2024 và 2025, toàn ngành thuốc lá đã nộp ngân sách trên 50.000 tỷ đồng. Hiệp hội ước tính thuốc lá nhập lậu gây thất thu ngân sách khoảng 4.000 - 5.000 tỷ đồng mỗi năm và làm thất thoát khoảng 400 triệu USD ngoại tệ.

Các đại biểu cho rằng nhiệm vụ khó khăn lớn nhất trong chống buôn lậu thuốc lá hiện nay là phương thức, thủ đoạn vi phạm ngày càng phân tán, liên tỉnh, liên tuyến, đa nền tảng, trong khi các địa phương tổ chức kiểm tra chủ yếu theo địa hình hành chính.

Theo Chỉ thị số 25/CT-TTg, từ năm 2014 đến 2025, các bộ, ngành, lực lượng chức năng và địa phương đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ vi phạm; thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu, hơn 388 tấn lá thuốc lá và hơn 2 triệu đơn vị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Chỉ thị đánh giá tình trạng buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá cơ bản đã được kiểm soát và giảm rõ rệt sau hơn 10 năm thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg. Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện nay, các hành vi vi phạm vẫn tiềm ẩn phức tạp, đặc biệt là việc mua bán, tàng trữ và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng gia tăng, khó kiểm soát hơn.

Theo khoản 1 Điều 25 Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành, đại lý bán lẻ và điểm bán lẻ không được trưng bày quá một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá. Trong khi đó, dự thảo do Bộ Y tế xây dựng đề xuất cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán. Ông Trần Lê Minh cho rằng việc trưng bày ở mức giới hạn hiện nay là một trong những căn cứ để người mua nhận diện sản phẩm hợp pháp; vì vậy, nếu cấm hoàn toàn, cần đồng thời tăng cường giải pháp giúp phân biệt hàng hợp pháp và hàng nhập lậu.

Theo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt số 66/2025/QH15, từ ngày 1/1/2027, ngoài thuế suất 75%, thuốc lá điếu chịu thêm thuế tuyệt đối 2.000 đồng/bao; mức này tăng dần lên 10.000 đồng/bao từ năm 2031. Từ đó, đại diện Hiệp hội dự báo chênh lệch giá giữa sản phẩm hợp pháp và hàng nhập lậu có thể gia tăng, nhất là tại khu vực biên giới và nông thôn. Hiệp hội cũng lưu ý hoạt động mua bán thuốc lá đang dịch chuyển sang các kênh trực tuyến, kéo theo nguy cơ kinh doanh hàng lậu và giả mạo nhãn hiệu nội địa.

Kiến nghị của Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam (trích từ bài báo cáo tại Hội nghị)

Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam đề xuất lộ trình chuyển tiếp

Từ góc độ Hiệp hội, ông Trần Lê Minh, Phó Trưởng ban Thị trường, Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam đề xuất ba nhóm giải pháp. Thứ nhất, tăng cường truyền thông để người tiêu dùng và điểm bán không mua bán hàng hóa không rõ nguồn gốc, nhập lậu. Thứ hai, kiểm soát chặt hoạt động mua bán, giới thiệu sản phẩm thuốc lá trên môi trường mạng. Thứ ba, nghiên cứu lộ trình thực hiện quy định cấm trưng bày phù hợp với điều kiện thị trường bán lẻ và năng lực kiểm tra, giám sát.

Theo ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, quy định về trưng bày thuốc lá cần vừa đáp ứng mục tiêu quản lý, vừa tính đến thực tế của các điểm bán nhỏ lẻ và năng lực kiểm tra, giám sát.

“Cần làm rõ thế nào được coi là ‘trưng bày’ và thế nào chỉ là lưu giữ hàng hóa để bán, tránh tình trạng người bán vô tình vi phạm”, ông Nhân nhấn mạnh.

Ông Nhân đề xuất cân nhắc cho phép duy trì một bao thuốc để phục vụ giao dịch tại điểm bán, đồng thời quy định rõ lực lượng kiểm tra, thẩm quyền xử lý và quy trình thực thi. Đây là kiến nghị từ phía Hiệp hội; cơ quan soạn thảo cần đánh giá cùng với bằng chứng về tác động của trưng bày tại điểm bán đối với hành vi tiêu dùng và mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Gợi mở phương án chuyển tiếp và thí điểm

Vấn đề đặt ra là cách thức hạn chế trưng bày nào vừa đạt mục tiêu giảm tiếp xúc với hoạt động quảng bá thuốc lá, nhất là đối với trẻ em và thanh thiếu niên, vừa bảo đảm quy định rõ ràng, có thể kiểm tra và thực thi thống nhất?

Theo ông Minh, thay vì áp dụng đồng loạt ngay từ đầu, có thể cân nhắc một lộ trình có tiêu chí đo lường, trước mắt theo cách tiếp cận “cấm có mục tiêu”.

Hướng dẫn thực hiện Điều 13 Công ước khung của WHO về kiểm soát thuốc lá xác định việc trưng bày sản phẩm tại điểm bán là một hình thức quảng cáo, khuyến mại và khuyến nghị cấm hoàn toàn khả năng nhìn thấy sản phẩm; chỉ cho phép danh mục tên và giá bằng chữ, không có yếu tố quảng bá. Trong khi đó, Hiệp hội đề xuất không để sản phẩm hướng ra bên ngoài hoặc ở vị trí thu hút trẻ em, nhưng xem xét duy trì mức nhận diện giới hạn bên trong điểm bán. Hai phương án cần được cơ quan soạn thảo đánh giá trên cơ sở bằng chứng về sức khỏe cộng đồng, khả năng thực thi và chi phí tuân thủ.

Về hiệu lực thi hành, Hiệp hội đề xuất cân nhắc giai đoạn chuyển tiếp 18 - 24 tháng để hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, tập huấn, chuẩn hóa quy trình kiểm tra và giúp điểm bán thích ứng. Kinh nghiệm Singapore cho thấy nước này cho các nhà bán lẻ một năm chuẩn bị: quy định sửa đổi có hiệu lực từ ngày 1/8/2016, còn lệnh cấm trưng bày tại điểm bán được áp dụng từ ngày 1/8/2017. Tuy nhiên, thời gian chuyển tiếp tại Việt Nam cần được quyết định trên cơ sở đánh giá tác động và điều kiện thực tế trong nước.

Về phạm vi thi hành, Hiệp hội đề xuất thí điểm trước khi áp dụng toàn quốc. Nếu phương án này được xem xét, chương trình thí điểm cần xác định rõ địa bàn, thời gian và tiêu chí đánh giá, bao gồm mức độ tiếp xúc với sản phẩm, tỷ lệ tuân thủ, thời gian kiểm tra, chi phí của điểm bán và sự dịch chuyển giao dịch sang môi trường số.

Dù lựa chọn phương án nào, mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, phải là căn cứ ưu tiên. Cùng với quy định về trưng bày, cần đồng thời tăng cường kiểm soát thị trường bất hợp pháp, làm rõ khái niệm và quy trình thực thi để chính sách minh bạch, thống nhất và có hiệu quả.