Tạo công cụ giúp doanh nghiệp kiểm soát quá trình đo lường, giảm sai lỗi

Sáng 27/8, tiếp tục chương trình đợt 3 của phiên họp thứ 5, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường.

Chuyển đổi số hoạt động đo lường

Trình bày tờ trình, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, sau gần 15 năm thi hành, Luật Đo lường năm 2011 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng, nhưng cũng bộc lộ một số hạn chế nhất định. 

Dự thảo luật được xây dựng trên cơ sở 3 nhóm chính sách: Chuyển đổi số hoạt động đo lường; phát triển năng lực hệ thống đo lường quốc gia; phát huy vai trò doanh nghiệp, phân cấp, phân quyền, gắn với cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh.

Nội dung sửa đổi, bổ sung tập trung vào 3 trụ cột chính: 

Đối với chuyển đổi số và đổi mới phương thức quản lý. Bộ trưởng cho biết, dự thảo Luật chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ theo chuẩn mực quốc tế, bổ sung quy định về nền tảng số, cơ sở dữ liệu dùng chung, kết quả đo lường số hóa và quản lý, khai thác dữ liệu trên môi trường số.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân (Ảnh: Media Quốc hội).

Trên cơ sở dữ liệu, hoạt động kiểm tra được chuyển dần từ tiền kiểm sang hậu kiểm và thực hiện theo mức độ rủi ro.

"Cách tiếp cận này không chỉ số hóa thủ tục mà còn thay đổi phương thức quản lý, quản trị, nâng cao khả năng giám sát và độ tin cậy của kết quả đo", Bộ trưởng nói.

Cùng với đó, phát triển năng lực đo lường quốc gia và phát huy vai trò doanh nghiệp. Dự thảo bổ sung định hướng phát triển đo lường khoa học, đo lường công nghệ, ưu tiên chuẩn đo lường cho công nghệ chiến lược, năng lượng mới, kinh tế số, kinh tế xanh, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư, phát triển và khai thác năng lực đo lường.

Theo Bộ trưởng, lần đầu tiên chương trình đảm bảo đo lường tại tổ chức, doanh nghiệp được luật hóa, tạo công cụ giúp doanh nghiệp kiểm soát quá trình đo, giảm sai lỗi, nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh.

Quang cảnh phiên họp (Ảnh: Media Quốc hội).

Đồng thời, phân cấp và cải cách thực chất thủ tục hành chính. Dự thảo Luật phân định rõ cơ chế quản lý đối với phương tiện đo nhóm 1, nhóm 2. Dịch vụ kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm phương pháp, phương tiện đo nhóm 1 thực hiện theo cơ chế tự công bố năng lực, tự chịu trách nhiệm.

Đối với phương tiện đo nhóm 2, phục vụ quản lý bắt buộc, Nhà nước đánh giá và chỉ định tổ chức đáp ứng yêu cầu kỹ thuật.

Dự thảo luật cũng đồng thời bỏ thủ tục chứng nhận chuẩn công tác, xóa bỏ phân loại hàng đóng gói sẵn và thủ tục cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng dấu định lượng.

Làm rõ trách nhiệm quản lý cho phép đo chuyên ngành của các bộ, phân định thẩm quyền kiểm tra giữa Trung ương, cấp tỉnh và cấp xã phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

"Các sửa đổi nêu trên tạo cơ sở pháp lý cắt giảm khoảng 8 thủ tục hành chính, dự kiến giảm khoảng trên 300 triệu đồng chi phí thực hiện mỗi năm, đồng thời vẫn duy trì các biện pháp cần thiết để đảm bảo độ chính xác của phép đo, phòng chống gian lận thương mại và bảo vệ người tiêu dùng", Bộ trưởng cho hay.

Tăng cường hậu kiểm và quản lý theo rủi ro

Thẩm tra sơ bộ dự án Luật, Chủ nhiệm Uỷ ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật Đo lường.

Chủ nhiệm Uỷ ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải (Ảnh: Media Quốc hội).

Một trong những vấn đề được nhấn mạnh là cơ chế chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Thường trực Ủy ban tán thành việc cắt giảm tiền kiểm, tăng cường hậu kiểm và quản lý theo rủi ro, nhưng cho rằng dự thảo hiện mới chủ yếu cắt giảm thủ tục mà chưa thiết kế được cơ chế hậu kiểm thống nhất, xuyên suốt tương ứng với từng mức độ rủi ro.

Theo cơ quan thẩm tra, nếu tiếp tục duy trì cách phân loại phương tiện đo theo nhóm 1, nhóm 2 nhưng chưa làm rõ mối quan hệ với cơ chế quản lý dựa trên rủi ro, có thể hình thành hai hệ thống phân loại song song, từ đó phát sinh những điểm nghẽn mới.

Vì vậy, cần làm rõ ngay trong Luật mối quan hệ giữa phân loại phương tiện đo, đánh giá mức độ rủi ro và biện pháp quản lý tương ứng. Việc cắt giảm tiền kiểm không nên thực hiện một cách cơ học; mức độ can thiệp của Nhà nước phải tương ứng với mức độ rủi ro của từng loại phương tiện, phép đo và lĩnh vực.

Bà Hải nhấn mạnh, đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng đối với các lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tài sản và giao dịch thiết yếu của người dân như công tơ điện, nước, đồng hồ đo xăng dầu. Với những lĩnh vực có rủi ro cao, việc chuyển sang hậu kiểm cần đi kèm cơ chế đánh giá, giám sát và xử lý đủ mạnh để không tạo khoảng trống quản lý.

Một vấn đề khác được cơ quan thẩm tra lưu ý là nền tảng dữ liệu đo lường. Dự thảo cần làm rõ nền tảng hoạt động đo lường số là một thành phần của nền tảng, cơ sở dữ liệu quốc gia về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng hay là một hệ thống độc lập; đồng thời phải bảo đảm khả năng kết nối, liên thông với các cơ sở dữ liệu quốc gia có liên quan.

Cùng với đó, cần quy định rõ phạm vi nghĩa vụ cung cấp dữ liệu và điều kiện để dữ liệu đo lường có giá trị pháp lý khi được sử dụng làm căn cứ thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm. Quan điểm được đặt ra là tránh đầu tư phân tán, trùng lặp và không làm phát sinh thêm nghĩa vụ cung cấp lại những dữ liệu mà cơ quan nhà nước đã có.

Về phân cấp, Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cho rằng phân cấp là cần thiết nhưng phải bảo đảm sự thống nhất về chuyên môn, kỹ thuật trên phạm vi cả nước. Đối với cấp xã, nhiệm vụ kiểm tra đo lường cần gắn với việc bảo đảm nhân lực, thiết bị, năng lực chuyên môn và thẩm quyền cần thiết.

Theo chương trình lập pháp năm 2026, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường được dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10/2026.