Căn bệnh nguy hiểm 'quật ngã' nhiều người sau bữa ăn thịnh soạn
Chỉ vài ngày ăn uống quá đà, nhiều người phải nhập viện với viêm tụy cấp nặng, có ca suy đa tạng. Tết vui nhưng cái giá sức khỏe không hề nhỏ.
Dịp Tết Bính Ngọ 2026, nhiều bệnh viện ghi nhận số ca viêm tụy cấp tăng rõ rệt. Trong 8 ngày nghỉ, các cơ sở y tế trên cả nước tiếp nhận hơn 500.000 lượt khám, cấp cứu; trong đó bệnh lý tiêu hóa, đặc biệt viêm tụy cấp, chiếm tỷ lệ đáng kể. Không chỉ tăng về số lượng, nhiều ca nhập viện trong tình trạng nặng, phải hồi sức tích cực, lọc máu, thậm chí thay huyết tương do viêm tụy hoại tử hoặc tăng triglyceride máu rất cao.
Từ sau tết, mô hình bệnh tật dịch chuyển sang các bệnh nội khoa như đột quỵ, nhồi máu cơ tim và viêm tụy cấp trên nền tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường. Đáng lo, nhiều bệnh nhân đến viện muộn vì nghĩ chỉ "đầy bụng, đau dạ dày, ngộ độc nhẹ", tự uống thuốc và cố chịu đựng đến khi cơn đau vượt quá ngưỡng chịu đựng.
Phân tích các ca bệnh cho thấy hơn 60% liên quan trực tiếp đến rượu bia trong các cuộc liên hoan tất niên, tân niên. Tuy nhiên, khoảng 40% còn lại không do rượu mà xuất phát từ tăng triglyceride máu, sỏi mật, thuốc điều trị mạn tính, nhiễm trùng và rối loạn chuyển hóa. Điều này phản ánh rõ lối sống ăn uống thả ga, bỏ quên thuốc điều trị bệnh nền trong dịp Tết.
Cú đánh hội đồng vào tuyến tụy
Trong thực hành lâm sàng, rượu bia là nguyên nhân hàng đầu gây viêm tụy cấp. Ethanol và các sản phẩm chuyển hóa gây độc trực tiếp lên tế bào tụy, làm men tiêu hóa bị hoạt hóa sớm ngay trong nhu mô tụy. Thay vì chỉ hoạt động ở ruột non, các men này "tự tiêu hóa" chính tuyến tụy, gây phù nề, hoại tử và viêm lan rộng.
Rượu còn làm tăng độ quánh dịch tụy, gây tắc các ống tụy nhỏ, đồng thời có thể làm co thắt cơ vòng Oddi - nơi điều tiết dòng chảy mật và dịch tụy. Khi áp lực trong ống tụy tăng cao, nguy cơ bùng phát viêm tụy cấp càng lớn. Ở thể nặng, bệnh có thể diễn tiến nhanh đến suy đa tạng.
Tuy nhiên, không ít bệnh nhân dịp Tết không phải "dân nhậu" mà có sẵn rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ. Mâm cỗ nhiều bánh chưng, thịt mỡ, đồ chiên rán, bánh kẹo khiến triglyceride tăng đột biến, đặc biệt khi người bệnh tạm ngưng thuốc. Khi triglyceride tăng quá cao, các hạt mỡ lớn gây tắc vi mạch tụy, thiếu máu cục bộ và hoại tử tế bào tụy.
Các bác sĩ khoa Cấp cứu, Bệnh viện Chợ Rẫy, cấp cứu cho bệnh nhân trong ngày Tết. Ảnh: Chí Hùng.
Sỏi mật cũng là nguyên nhân đáng kể. Sỏi nhỏ hoặc bùn mật có thể kẹt ở đoạn cuối ống mật chủ, làm tăng áp lực trong ống tụy và kích hoạt men tụy sớm. Ngoài ra, một số thuốc điều trị mạn tính, việc tự ý bỏ thuốc hoặc dùng thêm thuốc không rõ nguồn gốc trong dịp Tết cũng làm tăng nguy cơ.
Rượu bia, mỡ máu cao, sỏi mật và chế độ ăn giàu chất béo đã tạo nên "cú đánh hội đồng" vào một cơ quan vốn âm thầm nhưng giữ vai trò quan trọng trong tiêu hóa và điều hòa đường huyết.
Đau bụng thế nào phải đi viện?
Triệu chứng ban đầu của viêm tụy cấp dễ nhầm với rối loạn tiêu hóa thông thường. Người bệnh thường đau vùng thượng vị, có thể lan ra sau lưng như bị xiết chặt, kéo dài nhiều giờ và ít đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường. Kèm theo đó là buồn nôn, nôn nhiều nhưng không đỡ đau, chướng bụng, mệt lả, có thể sốt, vã mồ hôi, tụt huyết áp.
Đây là những dấu hiệu cảnh báo cần đến cơ sở y tế ngay, không nên tự uống thêm thuốc giảm đau hoặc cố chịu đựng tại nhà.
Chẩn đoán dựa trên triệu chứng lâm sàng, men tụy (amylase, lipase) tăng cao và hình ảnh học như siêu âm, CT bụng. Bệnh có thể ở thể phù nề, tiên lượng tốt, hoặc thể hoại tử - ít gặp hơn nhưng rất nặng, dễ biến chứng suy đa tạng, nhiễm trùng, áp xe tụy.
Phân tích các ca bệnh cho thấy hơn 60% liên quan trực tiếp đến rượu bia trong các cuộc liên hoan tất niên, tân niên. Ảnh minh họa: Đinh Hà.
Điều đáng chú ý, viêm tụy cấp ngày càng xuất hiện ở người trẻ, thậm chí chưa từng kiểm tra mỡ máu. Vài ngày ăn uống quá đà có thể trở thành “giọt nước tràn ly” kích hoạt rối loạn chuyển hóa tiềm ẩn.
Vì vậy, người có mỡ máu cao, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ, sỏi mật nên kiểm tra sức khỏe sau Tết, tuân thủ thuốc đều đặn, không tự ý ngưng điều trị.
Trong bữa ăn, người dân nên tăng rau xanh, giảm chất béo và đường, tránh để quá đói rồi ăn bù quá nhiều. Rượu bia càng hạn chế càng tốt; người từng viêm tụy cấp hoặc có triglyceride rất cao nên kiêng tuyệt đối.
Sau bữa ăn, đi bộ nhẹ 15-30 phút giúp hỗ trợ tiêu hóa và kiểm soát đường huyết, mỡ máu. Quan trọng nhất, nếu xuất hiện đau bụng dữ dội vùng trên rốn, đặc biệt sau ăn nhiều đạm, mỡ hoặc sau uống rượu, kèm nôn ói, mệt lả, cần đến viện ngay.
