Cần 'chưng cất' đời sống thành nghệ thuật

Đưa đời sống lên sàn diễn không khó bằng việc “chưng cất” hiện thực thành giá trị thẩm mỹ và chiều sâu nhân văn - nơi câu chuyện vừa được kể lại, vừa gợi mở, ám ảnh và dẫn dắt con người hướng tới chân, thiện, mỹ...

Khi sáng tạo thoát khỏi lối minh họa, tránh lên gân thông điệp và biết biến những vấn đề xã hội thành xung đột kịch giàu tầng nghĩa, sân khấu mới thật sự lấy lại quyền năng lay động tâm hồn.

Sân khấu chỉ thực sự “sống” khi hơi thở đời sống được “chưng cất” thành giá trị thẩm mỹ, thay vì dừng lại ở việc phản ánh hiện thực

Mang “hơi thở” đời sống thôi chưa đủ

Sân khấu, hơn bất kỳ loại hình nghệ thuật nào, luôn bị đặt trước áp lực phải đối thoại trực diện với đời sống. Nhưng câu chuyện mang “hơi thở” đời sống lên sân khấu không đồng nghĩa với việc tạo ra một tác phẩm nghệ thuật. Bởi phản ánh hiện thực chỉ là điểm khởi đầu, một tác phẩm thực sự “sống” khi đời sống được chưng cất thành giá trị thẩm mỹ, khi những vấn đề xã hội được nâng lên thành suy tư nhân văn, chứ không dừng lại ở việc kể lại những gì đang diễn ra ngoài xã hội.

Trong bối cảnh cuộc sống biến chuyển nhanh, thông tin bủa vây, thị hiếu công chúng đảo chiều liên tục, sân khấu Việt buộc phải đổi mới. Nhưng đổi mới không thể hiểu đơn giản là “bám sát thời sự”, càng không thể lấy “trend” làm lá chắn cho sự “non tay” trong sáng tạo. Thực tế những năm gần đây cho thấy, sân khấu đã mạnh dạn chạm tới nhiều vấn đề gai góc: Áp lực người trẻ, khủng hoảng gia đình, xung đột thế hệ, sự tha hóa của quyền lực…

Tuy nhiên, không ít tác phẩm mới chỉ dừng ở mức đưa vấn đề lên sân khấu, mà chưa làm được điều quan trọng hơn là biến vấn đề ấy thành nghệ thuật.

Nghịch lý nằm ở chỗ, có vở diễn “đúng” về đề tài nhưng lại chưa chạm giá trị nghệ thuật, bởi kịch bản nặng minh họa, đối thoại bị biến thành lời giải thích, thông điệp được nói thẳng, nói hết, sân khấu tự đánh mất sức mạnh biểu đạt vốn có. Thay vì gợi mở, tác phẩm lại áp đặt; thay vì ám ảnh, tác phẩm dừng ở mức kể lể. Lúc đó, sân khấu không còn là không gian nghệ thuật, mà trở thành một bản báo cáo xã hội kéo dài, thiếu chiều sâu thẩm mỹ và không để lại “dư chấn” cảm xúc.

Tại Liên hoan quốc tế Sân khấu thử nghiệm lần thứ VI năm 2025, có thể ghi nhận tinh thần đổi mới tích cực của nhiều đơn vị nghệ thuật trong và ngoài nước. Sự sáng tạo không chỉ nằm ở hình thức thể hiện hay thủ pháp dàn dựng, mà còn ở việc đã đi sâu hơn vào kịch bản, mạnh dạn chạm tới những vấn đề nóng của xã hội đương đại.

Tuy nhiên, một vài vở diễn vẫn bộc lộ sự lúng túng ở khâu quan trọng nhất: Cách xử lý và chuyển hóa vấn đề. Khi thông điệp chưa đủ rõ ràng, thiếu chiều sâu nhân văn và định hướng tích cực, tác phẩm dễ rơi vào trạng thái “nêu vấn đề rồi bỏ ngỏ”, diễn xong sẽ “trôi tuột” khỏi cảm xúc khán giả.

Nghệ thuật nói chung, sân khấu nói riêng trước hết phản ánh hiện thực, nhưng sứ mệnh sâu xa hơn là phải dẫn dắt nhận thức và cảm xúc con người. Nghệ thuật không đứng ngoài đời sống, nhưng cũng không hòa tan vào đời sống một cách dễ dãi. Nếu chỉ dừng ở giải trí hoặc phơi bày mặt tối xã hội mà thiếu điểm tựa nhân văn, sân khấu sẽ tự làm nghèo mình, đồng thời đánh mất vai trò giáo dục thẩm mỹ vốn là giá trị cốt lõi.

Giữ “chất” nghệ thuật trong hành trình sáng tạo

Sáng tạo nghệ thuật chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa thử nghiệm và chuẩn mực thẩm mỹ. Thử nghiệm là động lực để nghệ thuật vận động và phát triển, nhưng không đồng nghĩa với việc phá bỏ mọi giới hạn. Khi tác phẩm vẫn giữ được giá trị nhân văn, biết hướng khán giả tới cảm xúc và cái đẹp, sự đổi mới sẽ dần được bồi đắp theo thời gian.

Cũng cần nhìn nhận rõ, sáng tạo trong kịch bản sân khấu không phải là cuộc chạy đua tìm cái lạ hay cái khác biệt bằng mọi giá. Trên thực tế, sáng tạo trong nghệ thuật sân khấu nhiều khi không nằm ở việc tìm kiếm những câu chuyện hoàn toàn mới, mà ở cách kể mới cho những vấn đề vốn đã quen thuộc của đời sống.

Cùng một chất liệu hiện thực, nhưng khi được tiếp cận bằng góc nhìn khác, đặt trong những xung đột kịch được tổ chức chặt chẽ và xử lý bằng lựa chọn nghệ thuật tinh tế, tác phẩm sẽ mở ra những tầng nghĩa mới cho người xem. Sự sáng tạo ấy thể hiện ở cách xây dựng nhân vật có chiều sâu tâm lý, ở nhịp điệu kịch bản, ở ngôn ngữ đối thoại giàu gợi mở, cũng như ở việc tiết chế cảm xúc để tránh minh họa hay lên gân.

Quan trọng hơn, mỗi lựa chọn nghệ thuật đều hướng tới việc gửi gắm thông điệp tích cực, nhân văn, giúp khán giả nhận ra chính mình trong câu chuyện, đồng thời được dẫn dắt tới những suy ngẫm sâu xa về con người, trách nhiệm và giá trị sống trong đời sống đương đại.

Hiện nay, không ít tác phẩm sân khấu đã làm được điều tưởng như khó này: Vừa đối thoại thuyết phục với khán giả, vừa giữ được giá trị nghệ thuật rõ ràng. Những vở diễn ấy cho thấy, sáng tạo không nhất thiết phải chạy theo các đề tài ồn ào hay gây sốc.

Điều quan trọng hơn là khả năng chạm đến trái tim người xem bằng những vấn đề tưởng như quen thuộc, nhưng được truyền tải bằng một cách kể mới, một ngôn ngữ đối thoại mới và một tầng nghĩa nghệ thuật đủ sâu để lưu lại cảm xúc khán giả khi cánh màn nhung khép lại.

Vở kịch Ngược chiều bình an của Nhà hát Kịch Việt Nam là minh chứng rõ nét cho hướng sáng tạo gắn với đời sống nhưng vẫn bảo đảm giá trị nghệ thuật, khi tác phẩm vừa được trao Giải thưởng Đào Tấn 2025, hạng mục “Tác phẩm xuất sắc”.

Ngược chiều bình an (kịch bản: Thiên Ân, đạo diễn: NSƯT Kiều Minh Hiếu) được xây dựng từ những câu chuyện có thật, khắc họa hình ảnh các chiến sĩ cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ - những con người sẵn sàng “đi ngược chiều bình an” để lao vào nơi hiểm nguy, giành giật sự sống giữa biển lửa, mang lại an toàn cho cộng đồng.

Vở diễn không lý tưởng hóa nhân vật như những “siêu anh hùng”, mà đặt họ trở về đúng bản chất con người: Bằng xương bằng thịt, có gia đình, có nỗi lo, áp lực và những trăn trở rất đời thường. Chính trong những giới hạn ấy, lòng quả cảm, tinh thần trách nhiệm và lý tưởng phụng sự càng được khắc họa rõ nét. Vở diễn chạm tới cảm xúc người xem, lan tỏa thông điệp nhân văn về sự hy sinh thầm lặng, bản lĩnh nghề nghiệp và sức mạnh của lương tri trước những lằn ranh sinh tử.

Có thể thấy, sân khấu chỉ thực sự “hồi sinh” khi sáng tạo bám sát bản chất nghệ thuật, nơi những thông điệp tích cực được xây dựng bằng ngôn ngữ sân khấu đích thực.

THANH MAI