Từ bến sông quê đến tranh ghép gỗ đượm hồn dân tộc

Khu Khúc Toại (phường Kinh Bắc, tỉnh Bắc Ninh) có tên nôm là làng Chọi nằm cạnh dòng Ngũ Huyện Khê với nghề mộc đã đi vào câu ca cổ “Mã Đông Hồ, đồ làng Chọi”. Hàng trăm năm qua, lớp lớp nghệ nhân nơi đây vẫn miệt mài, bền bỉ theo nghề để tôn vinh văn hóa dân tộc, đồng thời sáng tạo những tác phẩm nghệ thuật mang hơi thở thời đại, tạo làn gió mới thúc đẩy làng nghề phát triển.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Hùng luôn trăn trở tìm đề tài mới cho tranh ghép gỗ.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Hùng (sinh năm 1962) ở khu Khúc Toại, Tết này đã ngoài lục tuần, nhưng ngày ngày vẫn miệt mài sáng tạo, cắt, ghép nhiều mảnh gỗ rời rạc thành những bức tranh có chiều sâu văn hóa và mang tính nghệ thuật cao. Sinh ra ở làng nghề truyền thống, ngay từ nhỏ Nguyễn Văn Hùng đã có duyên với “tay cưa, tay đục”. Năm 1980, tròn 18 tuổi, ông lên đường vào quân ngũ, được phân vào lực lượng bộ binh bảo vệ chốt biên giới Cao Bằng. Gần 5 năm trong quân đội rèn cho ông tính kỷ luật, sự bền bỉ - những phẩm chất sau này trở thành nền tảng trong lao động nghệ thuật. Trở về quê năm 1984, ông lại gắn bó với nghề mộc, nhưng bằng một cách khác.

Từ xưa, làng Chọi là nơi tập kết, giao lưu buôn bán gỗ của cả vùng Ðông Bắc, tại đây, sau khi phân loại gỗ người ta cưa những đoạn gốc, rễ cây, gỗ vụn bỏ đi. Những chiều trên bến sông Ngũ Huyện Khê, nhận thấy những mảnh gỗ thừa, bộ rễ, gốc cây có màu sắc rất sinh động, lại có nhiều vân, độ ánh tự nhiên cao mà loại gỗ từ thân cây khó thấy, ông Hùng và anh trai là nghệ nhân Nguyễn Văn Viện nảy ra ý định tận dụng các loại “phế phẩm” này để sáng tạo. Ông Viện chia sẻ: "Từ ý tưởng, suy nghĩ ấy, hai anh em dần hình thành một hướng sáng tạo mới, biến những mảnh gỗ vô tri thành tác phẩm nghệ thuật có bố cục, chủ đề, cảm xúc”.

Năm 1985, những bức tranh ghép gỗ đầu tiên của gia đình ông Hùng được gửi tới Trung tâm triển lãm Giảng Võ (Hà Nội). Với kỹ thuật độc đáo, công phu riêng có của làng nghề cổ và sự kỳ công, những tác phẩm tranh ghép gỗ đã chinh phục công chúng ngay lần đầu ra mắt, gặt hái 3 Huy chương Vàng, 1 Huy chương Bạc. Đây không chỉ là thành quả mà còn là cột mốc khích lệ nghệ nhân Nguyễn Văn Hùng tiếp tục đào sâu vốn sống, vốn văn hóa để sáng tạo bền bỉ hơn.

Tranh ghép gỗ được chia thành loại nổi và loại chìm. Loại nổi là những chi tiết của tranh, gồm những miếng ghép nổi hẳn lên trên bề mặt; loại chìm là những miếng ghép thuần túy để thành bức tranh có độ phẳng cao. Ðể tạo ra một bức tranh ghép gỗ phải trải qua rất nhiều công đoạn, từ tìm kiếm đề tài, xây dựng phác thảo trên giấy, tìm kiếm nguyên liệu, chế biến gốc, rễ, tạo hình rồi lắp ghép những mảnh gỗ nhỏ sao cho thành một bức tranh có chủ đề và bố cục hoàn chỉnh.

Theo ông Hùng, muốn có bức tranh chất lượng, mang tính nghệ thuật cao, người làm tranh phải có vốn văn hóa nhất định cùng khả năng cảm nhận và phân tích màu sắc tinh nhạy. Một bức tranh nhiều màu sắc được ghép từ nhiều miếng ghép, nhiều loại gỗ khác nhau, mỗi loại gỗ mang một gam màu riêng: Vàng ấm của gỗ mít, đen trầm của mun, đỏ nâu của lim, hương, trắc, hay trắng nhạt của xoan, bạch đàn… Nhờ vậy, trong các tác phẩm của ông, văn hóa dân tộc hiện lên thật tự nhiên và có hồn.

Không chỉ dừng lại ở sáng tạo cá nhân, ông Hùng còn góp phần tạo sinh kế cho nhiều lao động làng nghề. Năm 2022, ông là một trong những người đầu tiên đứng ra thành lập Hợp tác xã Đồ gỗ mỹ nghệ Khúc Toại, quy tụ hơn 20 thành viên, tạo việc làm thường xuyên cho hàng chục lao động. Hơn 40 năm gắn bó với nghề, ông đã cho ra đời hàng trăm tác phẩm, từ phong cảnh quê hương, sinh hoạt dân gian, văn hóa quan họ, đến tranh Đông Hồ trên nền gỗ ghép như Đám cưới chuột, Chăn trâu thổi sáo, Vinh quy bái tổ…Ðể có nguồn nguyên liệu ổn định, ông lặn lội nhiều nơi như Yên Bái, Phú Thọ, Tuyên Quang... tìm kiếm gốc và rễ cây, đồng thời ký hợp đồng với một số xưởng mộc để thu mua những mẩu gỗ vụn về tận dụng.

Từ năm 2021 đến năm 2024, ông có 5 tác phẩm tranh ghép gỗ tham gia Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) và được công nhận vào danh mục OCOP của tỉnh gồm: Lễ hội Đền Hùng, Hội xuân Kinh Bắc, Hà Nội - những góc nhìn thời gian,Trống đồng Việt Nam, Xuân - Hạ - Thu - Đông, là những tác phẩm từng đạt nhiều giải cao tại các hội chợ, triển lãm lớn trong nước. Theo ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó Chủ tịch Thường trực UBND phường Kinh Bắc, gia đình Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Hùng đã tạo làn gió mới cho làng nghề với tranh ghép gỗ nghệ thuật độc đáo. Đây cũng là những sản phẩm đầu tiên ở Khúc Toại tham gia chương trình OCOP, tạo tiền đề để địa phương có thêm nhiều sản phẩm tham gia, góp phần nâng tầm các sản phẩm truyền thống.

Hiện nay, ngày càng có nhiều người biết tới dòng tranh ghép gỗ tinh tế, sinh động mà vẫn gần gũi, dung dị. Những bức tranh ấy hôm nay không chỉ hiện diện trong không gian làng Chọi mà còn theo chân khách hàng đến nhiều quốc gia như Thái Lan, Canada và nhiều nước Đông Âu. Năm 2020, ông Nguyễn Văn Hùng được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú” - sự ghi nhận xứng đáng cho một con người miệt mài lặng lẽ đánh thức sắc màu văn hóa từ những vân gỗ mộc mạc, dung dị của quê hương.

Bài, ảnh: Vũ Thắng