Cần hoàn thiện thể chế để khơi thông nguồn lực cho tăng trưởng xanh

Tăng trưởng xanh - Động lực mới nhưng không dễ tiếp cận

Phát biểu khai mạc diễn đàn “Tận dụng nguồn lực thúc đẩy tăng trưởng xanh” chiều 23/4 tại Hà Nội, nhà báo Phạm Thị Thanh Huyền - Tổng Biên tập Báo Đại biểu Nhân dân nhấn mạnh, trong bối cảnh nền kinh tế bước vào giai đoạn phát triển với yêu cầu cao hơn về chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh, việc nhận diện đúng các rào cản không chỉ cấp thiết mà còn có ý nghĩa quyết định.

Nghị quyết Đại hội XIII và Nghị quyết 66 của Bộ Chính trị đều nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và dự báo được của chính sách – yếu tố then chốt để khơi thông nguồn lực cho phát triển.

Theo PGS, TS Bùi Quang Tuấn - Phó chủ tịch Hội khoa học kinh tế Việt Nam, tăng trưởng xanh không còn là câu chuyện môi trường đơn thuần mà đã trở thành yếu tố cốt lõi của năng lực cạnh tranh quốc gia. Nếu tổ chức tốt, tăng trưởng xanh là nguồn tăng trưởng mới, không phải là chi phí".

Áp lực chuyển đổi đang ngày càng rõ nét khi các thị trường xuất khẩu lớn gia tăng yêu cầu về tiêu chuẩn môi trường. Liên minh châu Âu hiện chiếm khoảng 12–15% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, trong khi nhiều tập đoàn đa quốc gia đã đặt ra tiêu chuẩn khắt khe về phát thải.

PGS, TS Bùi Quang Tuấn - Phó chủ tịch Hội khoa học kinh tế Việt Nam.

“Doanh nghiệp không ‘xanh hóa’ sẽ mất lợi thế cạnh tranh, thậm chí mất thị trường”, ông Tuấn cảnh báo.

Tuy nhiên, con đường chuyển đổi vẫn đối mặt nhiều rào cản. Các chính sách còn phân mảnh, thiếu phối hợp; doanh nghiệp nhỏ và vừa khó tiếp cận vốn xanh; công nghệ còn phụ thuộc nhập khẩu; nhận thức về chuyển đổi xanh chưa đồng đều.

“Thách thức lớn nhất không phải là công nghệ, mà là tổ chức thực thi”, chuyên gia nhấn mạnh, đồng thời cho rằng tiêu chuẩn xanh đang dần trở thành “rào cản thương mại mới”.

Nhấn mạnh quan điểm "không có hệ sinh thái thì không có chuyển đổi”, chuyên gia đề xuất xây dựng 4 trụ cột để tháo gỡ rào cản gồm: hoàn thiện thể chế, phát triển cơ chế thị trường, lấy doanh nghiệp làm trung tâm đổi mới và nâng cao nhận thức xã hội.

Cần hoàn thiện chính sách, tháo “nút thắt” nguồn lực

Ở góc độ chính sách, TS Nguyễn Trung Thắng - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược chính sách Nông nghiệp và Môi trường cho biết hệ thống cơ chế ưu đãi, hỗ trợ hiện được chia thành ba nhóm: hỗ trợ hoạt động bảo vệ môi trường; hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi xanh thông qua tín dụng, trái phiếu xanh; và phát triển thị trường sản phẩm xanh.

Tuy nhiên, nhiều hạn chế vẫn tồn tại. Hệ thống văn bản hướng dẫn còn thiếu, đặc biệt là các quy định về mua sắm công xanh hay bộ tiêu chí xác định dự án “xanh”, “tuần hoàn”, ESG. Các quy định pháp luật trong các lĩnh vực cũng chưa đồng bộ.

Bên cạnh đó, thủ tục hành chính và điều kiện tiếp cận tài chính xanh còn phức tạp. Dù nhiều ngân hàng đã triển khai tín dụng xanh, doanh nghiệp vẫn gặp khó do yêu cầu tài sản bảo đảm và năng lực hạn chế. Việc thiếu cơ sở dữ liệu, thiếu cơ chế giám sát cũng làm gia tăng rủi ro “tẩy xanh”.

TS Nguyễn Trung Thắng - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược chính sách Nông nghiệp và Môi trường.

Trên cơ sở đó, chuyên gia Nguyễn Trung Thắng đề xuất cần sớm hoàn thiện khung chính sách, đơn giản hóa thủ tục, tăng cường dữ liệu và huy động nguồn lực quốc tế để hỗ trợ quá trình chuyển đổi.

Một thách thức quan trọng khác là nguồn nhân lực. TS Vũ Văn Doanh - Phó trưởng khoa Môi trường, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội cho rằng hệ thống đào tạo hiện chưa đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế xanh, khi sinh viên “dư về số lượng nhưng thiếu kỹ năng xanh”. Ông đề xuất đẩy mạnh liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp, triển khai cơ chế “đặt hàng” đào tạo và nâng cao chất lượng nhân lực theo hướng thực tiễn.

Ở khía cạnh tài chính, TS Nguyễn Trí Hiếu nhận định hệ sinh thái tài chính xanh gồm tín dụng xanh, trái phiếu xanh, đầu tư ESG và các quỹ bền vững, trong đó tín dụng xanh vẫn là kênh chủ lực. Tuy nhiên, tỷ trọng còn thấp và cần có định hướng mạnh hơn từ cơ quan quản lý.

“Có thể xem xét giao chỉ tiêu để nâng tỷ trọng tín dụng xanh lên tối thiểu 5% trong tổng dư nợ của mỗi ngân hàng”, ông Hiếu đề xuất.

Đối với trái phiếu xanh, chuyên gia cho rằng kênh này hiện phù hợp hơn với các doanh nghiệp lớn, song vẫn còn nhiều dư địa nếu được hỗ trợ về chính sách và nâng cao nhận thức thị trường.

Các diễn giả có chung nhận định, giai đoạn 2026–2035 sẽ mang tính quyết định đối với tiến trình chuyển đổi xanh của Việt Nam. Nếu tận dụng tốt cơ hội, nền kinh tế có thể nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu; ngược lại, nguy cơ tụt hậu và mất thị trường xuất khẩu là hiện hữu.