Cần luật hóa quy định tăng diện tích cảnh báo trên bao bì thuốc lá lên 85%

Trong gói chính sách MPOWER của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhằm thực thi Công ước Khung về kiểm soát thuốc lá, biện pháp in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên vỏ bao được đánh giá là công cụ mang lại hiệu quả cao với chi phí thấp.

Trước thực trạng Việt Nam nằm ở nhóm thấp nhất ASEAN về cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc lá, các chuyên gia kiến nghị ấn định mức diện tích 85% vào Luật sửa đổi.

Ngân sách nhà nước hoàn toàn không phải chi trả cho hoạt động này, thay vào đó các doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu thuốc lá phải tự chịu trách nhiệm thực thi. Đặc biệt, những hình ảnh trực quan sinh động, diện tích lớn kèm thông điệp rõ ràng về nguy cơ bệnh tật đã được chứng minh có tác động mạnh mẽ trong việc giảm sức hấp dẫn của bao bì và ngăn chặn ý định thử hút ở thanh thiếu niên.

Thực tế so sánh cho thấy Đông Timor đang dẫn đầu thế giới với diện tích cảnh báo trung bình lên tới 92,5% (gồm 85% mặt trước và 100% mặt sau). Kế tiếp, Thái Lan áp dụng diện tích 85% cho cả hai mặt chính; các quốc gia như Singapore, Brunei, Myanmar và Lào đều đồng loạt quy định ở mức 75%; Malaysia áp dụng 65% và Campuchia là 55%. Trong khi đó, Việt Nam vẫn chỉ dừng lại ở tỷ lệ 50%, xếp ngang hàng với Philippines và Indonesia ở nhóm đáy của khu vực.

Biểu đồ so sánh tỷ lệ diện tích in cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá tại các quốc gia khu vực ASEAN (Nguồn dữ liệu: Canadian Cancer Society).

Đánh giá về thực trạng trên, TS. Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), Trưởng ban Tư vấn, Phản biện và Giám định xã hội của Tổng hội Y học Việt Nam khẳng định, Việt Nam đang tụt hậu rõ rệt so với thế giới. Thời điểm năm 2013, khi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá quy định diện tích cảnh báo chiếm ít nhất 50% mỗi mặt chính trước và sau, nước ta từng thuộc nhóm dẫn đầu với vị trí thứ 28.

Tuy nhiên, suốt hơn 13 năm thực thi, quy mô cảnh báo của Việt Nam hoàn toàn "đứng yên", trong khi nhiều quốc gia không ngừng nâng diện tích cảnh báo lên trên 75%, thậm chí 85%, và đã có hơn 50 quốc gia áp dụng quy chuẩn bao bì trơn để triệt tiêu sức hút thương mại.

Sự chững lại này bắt nguồn từ vướng mắc trong kỹ thuật lập pháp. Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 có quy định giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết mức tăng diện tích in cảnh báo phù hợp với từng thời kỳ.

Dẫu vậy, suốt 13 năm qua, mức diện tích 50% chưa từng được điều chỉnh tăng thêm bằng các văn bản dưới luật. Bài học thực tiễn chỉ ra rằng nếu dự thảo Luật sửa đổi tới đây tiếp tục giữ nguyên điều khoản trao thẩm quyền chung chung mà không ấn định chỉ số cụ thể, sự chậm trễ rất dễ tái diễn và mục tiêu giảm tỷ lệ người hút thuốc sẽ khó đạt được kết quả như kỳ vọng.

Bên cạnh hạn chế về diện tích, nội dung cảnh báo trên vỏ bao tại Việt Nam cũng chưa được làm mới theo quy định. Mặc dù luật hiện hành quy định nội dung cảnh báo phải được thay đổi định kỳ 2 năm một lần, thực tế bộ 6 mẫu hình ảnh cảnh báo được áp dụng từ năm 2013 đến nay vẫn chưa từng được thay thế.

Nghiên cứu do Trường Đại học Y tế công cộng công bố năm 2019 cho thấy, sau một thời gian dài tiếp xúc, khả năng gây chú ý và hiệu lực cảnh báo của toàn bộ 6 mẫu hình ảnh này đều đã suy giảm nghiêm trọng so với thời điểm ban đầu. Người tiêu dùng đã dần "quen mắt", làm mất đi ý nghĩa răn đe của thông điệp.

Hơn nữa, kết cấu thông tin trên các mẫu cảnh báo hiện nay chỉ thuần túy mô tả hình ảnh bệnh lý và tác hại đối với sức khỏe cá nhân người hút.

Các dữ liệu mang tính trợ giúp thực tế, điển hình như số điện thoại đường dây nóng tư vấn cai thuốc lá miễn phí, lại hoàn toàn bị bỏ sót.

Thông điệp cảnh báo cũng chưa làm nổi bật hiểm họa khôn lường của việc phơi nhiễm với khói thuốc thụ động đối với cộng đồng và những người thân xung quanh.

Để kịp thời chấn chỉnh những bất cập kéo dài suốt 13 năm qua, kỳ sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được xem là thời cơ mang tính quyết định. Các chuyên gia y tế và cơ quan chức năng nhấn mạnh sự cần thiết phải luật hóa mức diện tích cảnh báo 85% trên mỗi mặt chính của bao bì ngay trong điều khoản của luật sửa đổi, phù hợp với khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới.

Song song với đó, việc bắt buộc định kỳ cập nhật hình ảnh và tích hợp thông tin đường dây nóng hỗ trợ cai nghiện sẽ tạo nên hành lang pháp lý vững chắc, giúp công cụ cảnh báo phát huy trọn vẹn giá trị bảo vệ sức khỏe nhân dân.