Cần những quyết sách để phát huy giá trị quý báu của nghệ thuật Tuồng trong đời sống đương đại

Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Hội An phát biểu tại tọa đàm.

Những thách thức mang tính sinh tồn

Theo TS Nguyễn Thị Thanh Vân - Trưởng bộ môn Nghệ thuật Sân khấu, Khoa Sân khấu (Đại học SK-ĐA Hà Nội), nghệ thuật Tuồng là một trong những loại hình sân khấu truyền thống tiêu biểu nhất của Việt Nam, được hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ, gắn liền với lịch sử dân tộc và đời sống văn hóa cộng đồng. Với hệ thống ngôn ngữ nghệ thuật mang tính bác học, kết hợp hài hòa giữa văn học, âm nhạc, biểu diễn, mỹ thuật cùng kỹ thuật âm thanh, ánh sáng, Tuồng không chỉ phản ánh tư tưởng, đạo lý và khát vọng của con người Việt Nam mà còn khẳng định trình độ sáng tạo nghệ thuật đặc sắc của dân tộc. Trong đó, khu vực miền Trung được coi là “cái nôi” của nghệ thuật Tuồng - nơi lưu giữ tương đối đầy đủ hệ thống bài bản, phong cách biểu diễn, đội ngũ nghệ nhân và nhiều đơn vị nghệ thuật Tuồng chuyên nghiệp có bề dày truyền thống.

Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, sự bùng nổ của công nghệ truyền thông cùng sự thay đổi nhanh chóng trong nhu cầu hưởng thụ văn hóa của công chúng, nghệ thuật Tuồng đang đứng trước nhiều cơ hội nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức gay gắt. Không gian biểu diễn truyền thống ngày càng thu hẹp, lực lượng khán giả có xu hướng giảm sút đáng kể, nguồn nhân lực kế cận rơi vào tình trạng thiếu hụt trầm trọng, trong khi yêu cầu đổi mới để thích ứng với đời sống đương đại ngày càng trở nên cấp thiết. Những vấn đề đó đòi hỏi phải nhìn nhận một cách toàn diện về thực trạng hoạt động của nghệ thuật Tuồng hiện nay, từ đó tìm kiếm các giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật bác học này.

Phân tích sâu hơn về thực trạng này dưới góc độ địa phương, nhà nghiên cứu (NNC) Bùi Văn Tiếng cho rằng nghệ thuật Tuồng đã xác lập được vị trí đáng kể trong đời sống văn hóa xứ Quảng không chỉ trong quá khứ mà cả ở hiện tại. Vấn đề lớn nhất đặt ra lúc này là làm thế nào để xác lập được vị trí tương thích của nghệ thuật Tuồng với tư cách là một nguồn tài nguyên du lịch độc đáo của TP Đà Nẵng. Cũng theo NNC Bùi Văn Tiếng, cái khó nhất hiện nay của nghệ thuật Hát Bội/Tuồng khu vực miền Trung là sự khủng hoảng về kịch bản mới. “Chúng ta đang rơi vào tình trạng “trống”, thậm chí “trắng” lực lượng tác giả viết kịch bản Tuồng. Ngay như Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh cũng chủ yếu phải dựa vào nhà viết kịch Nguyễn Sĩ Chức ở Khánh Hòa - tác giả của tuyển tập kịch bản sân khấu Tuồng và Bài Chòi Chói rạng sơn hà (NXB Sân khấu, 2023)”, NNC Bùi Văn Tiếng trăn trở.

Cùng chung nỗi trăn trở, NNC Hồ Xuân Tịnh nhấn mạnh thách thức lớn nhất hiện nay chính là sự thiếu hụt nghiêm trọng đội ngũ nghệ sĩ kế cận. Nghề Tuồng đòi hỏi quá trình đào tạo lâu dài, khắt khe với cường độ luyện tập rất cao, trong khi thu nhập và cơ hội phát triển nghề nghiệp còn nhiều hạn chế, khiến rất ít người trẻ tuổi lựa chọn theo đuổi. Bên cạnh đó, một thực tế đáng chú ý là các vở diễn Tuồng khai thác đề tài đời sống đương đại thường chưa đạt được hiệu quả nghệ thuật như mong muốn. Nguyên nhân không chỉ nằm ở khâu nội dung kịch bản mà còn xuất phát từ chính hệ thống ngôn ngữ biểu đạt mang tính ước lệ, đặc thù của sân khấu Tuồng...

Nhà nghiên cứu Hồ Xuân Tịnh và Phùng Tấn Đông phát biểu tại tọa đàm.

Tìm kiếm cách tiếp cận mới và giải pháp mang tính “quốc sách”

Trên cơ sở nhìn nhận thẳng thắn vào thực trạng, tại tọa đàm, các đại biểu đã đề xuất nhiều nhóm giải pháp và định hướng phát triển thiết thực. Các ý kiến tập trung vào việc hoàn thiện cơ chế, chính sách ưu đãi; tăng cường công tác đào tạo; đổi mới phương thức quảng bá; ứng dụng công nghệ số; phát triển công chúng; gắn kết nghệ thuật Tuồng với du lịch văn hóa; đồng thời xây dựng các mô hình kết hợp giữa bảo tồn nguyên gốc và sáng tạo đổi mới nhằm đưa nghệ thuật Tuồng đến gần hơn với khán giả hôm nay.

Theo NNC Phùng Tấn Đông, để bảo tồn và phát huy giá trị di sản nghệ thuật Tuồng, cần phải có một tầm nhìn chiến lược, hay nói cách khác là cần có một “quốc sách” để chấn hưng Tuồng trong bối cảnh hiện nay. Yếu tố then chốt đầu tiên là phải có “vật lực” đủ mạnh thì mới có thể đầu tư xây dựng được “nhân lực” chất lượng. Bên cạnh đó, một nhiệm vụ mang tính sống còn khác là phải chú trọng đào tạo, xây dựng một thế hệ khán giả mới thực sự hiểu Tuồng và yêu Tuồng.

Đại diện cho cơ quan quản lý Nhà nước tại địa phương, Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Hội An đánh giá cao chất lượng của tọa đàm. Bà cho biết 15 tham luận gửi tới diễn đàn đều là những công trình có hàm lượng khoa học rất cao, chứa đựng nhiều tâm huyết, trăn trở và mở ra những gợi ý chính sách vô cùng giá trị cho ngành văn hóa thành phố.

Chia sẻ về định hướng của địa phương, Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL TP Đà Nẵng nhấn mạnh: "TP Đà Nẵng luôn xác định nghệ thuật truyền thống là nguồn lực nội sinh quan trọng, ưu tiên tối đa cho nhiệm vụ bảo tồn di sản. Song song đó, thành phố đang từng bước chuyển hóa nghệ thuật Tuồng trở thành một sản phẩm văn hóa - du lịch đặc trưng, tạo ra giá trị kinh tế trực tiếp và đóng góp vào sự phát triển chung”. Theo đó, về chính sách đãi ngộ, bên cạnh Giải thưởng Văn học Nghệ thuật hằng năm và 5 năm, HĐND TP vừa qua đã thông qua Nghị quyết 67 về cơ chế hỗ trợ, khen thưởng cho các nghệ sĩ, tập thể đạt giải thưởng cấp khu vực, quốc gia và quốc tế, với mức thưởng cao nhất lên tới 40 triệu đồng. Dự kiến ngay trong tháng 12 này, Sở sẽ tiếp tục trình HĐND TP cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển các tác phẩm văn học nghệ thuật mới. Thời gian tới, Sở sẽ phối hợp với Trường Cao đẳng Đà Nẵng và Trường Đại học Văn hóa Hà Nội để mở các lớp đào tạo diễn viên Tuồng trẻ kế cận, đồng thời chuẩn hóa trình độ đại học cho đội ngũ hiện có. Cùng với Nghị định 261 của Chính phủ về chế độ phụ cấp ưu đãi nghề (mức 40% - 60%), đời sống của các nghệ sĩ đang dần được cải thiện đáng kể. Cuối cùng, để tạo dựng hệ sinh thái văn hóa bền vững, Sở đang trình UBND TP Dự án Số hóa toàn bộ các vở diễn, trích đoạn và kịch bản của Nhà hát nghệ thuật truyền thống trong đó có Tuồng với kinh phí đề xuất khoảng 11 tỷ đồng. Dự án này sẽ giúp lưu trữ vĩnh viễn di sản và đưa các loại hình nghệ thuật truyền thống lên các nền tảng số. “Đồng thời, chúng tôi khuyến khích chuyển dần từ cơ chế phát vé mời miễn phí sang bán vé thưởng thức nghệ thuật. Từng bước hình thành thói quen trả phí của khán giả không chỉ giúp thương mại hóa sản phẩm văn hóa mà quan trọng hơn là tôn vinh chính lao động nghệ thuật của các nghệ sĩ”, Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL TP Đà Nẵng cho biết thêm.

Các đại biểu dự tọa đàm chụp ảnh lưu niệm.

Chủ trì tọa đàm, TS.NSƯT Bùi Như Lai - Hiệu trưởng Trường Đại học SK- ĐA khẳng định: Nghệ thuật Tuồng là di sản quý giá của dân tộc, việc kế thừa và phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật này là trách nhiệm lớn lao của thế hệ hôm nay và mai sau, trước hết là của những người trong nghề và các đơn vị đào tạo. Ông trăn trở chia sẻ thêm, nhiều năm trở lại đây, công tác tuyển sinh sinh viên vào ngành biểu diễn nghệ thuật Tuồng của nhà trường gặp vô vàn khó khăn. Do đó, cần phải có sự đồng lòng, chung sức của toàn xã hội để bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật đặc sắc này. Đồng thời cho biết, kết quả của buổi Tọa đàm sẽ cung cấp thêm nhiều cơ sở khoa học và thực tiễn giá trị cho các cơ quan chủ quản trong việc hoạch định chính sách, xây dựng chiến lược phát triển nghệ thuật Tuồng, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp bảo tồn sân khấu truyền thống trong đời sống văn hóa đương đại.