Cần những 'sếu đầu đàn' đủ mạnh

Khu công nghiệp THACO Chu Lai làm đổi thay cả vùng đất miền trung.

Từ cát trắng, xương rồng đến một “cánh đồng” ô-tô

Có một thời, nhắc đến Chu Lai (tỉnh Quảng Nam cũ, nay là thành phố Đà Nẵng) là nhắc đến một vùng đất cát trắng, khắc nghiệt, nơi cây xương rồng mọc lên nhiều hơn những gì người ta có thể gieo trồng. Cái nghèo từng hiện hữu đến mức người dân phải ăn cả xương rồng để chống đói. Vùng đất ấy hôm nay gần như không còn dáng vẻ xưa cũ. Đi giữa Chu Lai, một “cánh đồng” đặc biệt hiện ra trước mắt: Không phải những luống ngô, ruộng lúa mà là những bãi xe rộng mênh mông, hàng nghìn chiếc ô-tô nối dài, xếp thành từng hàng, chờ ngày được đưa ra thị trường. Đằng sau những chiếc xe ấy là cả một hệ sinh thái công nghiệp đã hình thành và lớn lên cùng THACO-Trường Hải.

Từ một doanh nghiệp sản xuất ô-tô, THACO từng bước trở thành hạt nhân của Khu kinh tế mở Chu Lai, xây dựng trung tâm cơ khí và ô-tô quy mô lớn, kéo theo công nghiệp hỗ trợ, logistics và các doanh nghiệp vệ tinh.

Đó có lẽ là hình hài đầu tiên để nhận diện một “sếu đầu đàn”: Không chỉ tự mình lớn lên, mà sự lớn lên của nó phải làm cho vùng đất, ngành công nghiệp và mạng lưới doanh nghiệp chung quanh cùng chuyển động.

Câu chuyện ở Chu Lai đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Phát triển đến đâu thì một doanh nghiệp được gọi là “đầu đàn”? Có phải cứ doanh thu lớn, tài sản lớn, đứng đầu thị trường là có thể trở thành “con sếu” của nền kinh tế?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Kinh tế Việt Nam cho rằng, không thể đo sức nặng của doanh nghiệp chỉ bằng quy mô. Một doanh nghiệp có thể rất lớn về doanh thu nhưng nếu không tạo ra năng lực sản xuất mới, dẫn dắt công nghệ, kéo theo các doanh nghiệp khác vào chuỗi giá trị thì sức lan tỏa vẫn hạn chế. Trong khi Việt Nam có hơn 940 nghìn doanh nghiệp đang hoạt động, khoảng 98% là doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhưng chỉ có từ 0,7-0,9% số này mỗi năm vươn lên quy mô lớn, tạo nên một “khoảng trống ở giữa”.

Điều Việt Nam cần, theo ông Thiên, là những doanh nghiệp đủ sức vượt qua “trần” công nghệ, tạo giá trị gia tăng cao và vươn ra thị trường quốc tế. Lâu nay, cách hỗ trợ doanh nghiệp đôi khi vẫn giống như “rải thóc cho chim sẻ ăn”; thay vào đó, nguồn lực cần được tập trung để hình thành những doanh nghiệp đủ sức làm đầu tàu kéo cả đàn cùng bay.

Chân dung của “sếu đầu đàn”

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên cho rằng một doanh nghiệp đầu đàn trước hết phải có khả năng tạo ra năng lực sản xuất mà trước đó nền kinh tế chưa có, hoặc đưa một ngành lên nấc phát triển mới. Đó là lúc quy mô của doanh nghiệp bắt đầu chuyển thành sức mạnh của nền kinh tế.

Vingroup là một thí dụ đáng chú ý. Từ nền tảng bất động sản-dịch vụ, Tập đoàn chuyển mạnh sang công nghiệp công nghệ cao với VinFast, đầu tư sản xuất ô-tô điện và từng bước hình thành hệ sinh thái xoay quanh phương tiện sử dụng điện, năng lượng xanh và công nghệ. Một doanh nghiệp bước vào lĩnh vực mới, nếu đủ sức mở rộng, sẽ kéo theo nhu cầu về công nghệ, linh kiện, nhân lực, logistics và hàng loạt dịch vụ công nghiệp đi kèm. Nhưng điều đáng nói hơn là những doanh nghiệp khác có thể lớn lên cùng quá trình ấy.

Trong lĩnh vực xây dựng, những dự án quy mô lớn của Vingroup từng trở thành những “đơn hàng” để các nhà thầu trong nước như Coteccons, Hòa Bình, Delta... tích lũy kinh nghiệm, vốn và năng lực quản trị, thi công những công trình ngày càng lớn và phức tạp. Một dự án của doanh nghiệp đầu đàn, vì thế, có thể trở thành “trường học” cho cả một lớp doanh nghiệp phía sau.

Với VinFast, câu chuyện đang chuyển sang một cấp độ khác, hình thành mạng lưới nhà cung cấp cho một ngành công nghiệp mới. VinFast đang mở rộng mạng lưới nhà cung cấp trong nước, kết nối doanh nghiệp cơ khí, chế tạo, gia công, phần mềm... vào chuỗi sản xuất và hướng tới đưa thêm doanh nghiệp Việt tham gia mạng lưới cung ứng cho các nhà máy ở nước ngoài.

Mặt khác, doanh nghiệp đầu đàn phải tạo ra những năng lực công nghệ, năng lực sản xuất mà nền kinh tế trước đó chưa có. Khi ấy, sự lớn lên của một doanh nghiệp không chỉ làm doanh nghiệp lớn hơn, mà còn nâng sức mạnh của cả ngành và hệ sinh thái phía sau nó. Viettel/VNPT (khu vực nhà nước) vận hành những hạ tầng viễn thông lớn và đang đóng vai trò hạt nhân công nghệ của hạ tầng số quốc gia, làm chủ 5G, thiết bị mạng, an ninh mạng và các công nghệ nền tảng. Quan trọng hơn, từ vị trí ấy, họ có thể tạo thị trường, đặt hàng và kéo các doanh nghiệp công nghệ trong nước cùng tham gia chuỗi giá trị.

Tiến sĩ Vũ Thành Tự Anh nhấn mạnh, lực lượng thật sự tạo nên tính tự chủ và sức bền cho nền kinh tế phải là khối doanh nghiệp tư nhân dân tộc. “Sếu đầu đàn” tư nhân phải có khả năng tạo hiệu ứng mạng lưới để kéo hàng nghìn doanh nghiệp nhỏ cùng phát triển. Nhưng nếu thiếu môi trường thể chế an toàn và hạ tầng kết nối đồng bộ, doanh nghiệp trong nước “rất khó lớn lên nhưng lại rất dễ rơi xuống” trước các biến động vĩ mô.

Một “con sếu” cũng phải đủ sức bay ra khỏi thị trường nội địa. Khi doanh nghiệp Việt bước ra thế giới, điều có ý nghĩa không chỉ là thêm một sản phẩm được xuất khẩu, mà còn là cơ hội để tiêu chuẩn, công nghệ, năng lực quản trị và các nhà cung ứng trong nước cùng đi ra thế giới.

Chuyên gia kinh tế cảnh báo, nếu “sếu đầu đàn bay tít lên cao, trong khi đàn chim sẻ ở dưới đất loay hoay vật lộn”, thì sự lớn mạnh của một vài tập đoàn chưa thể trở thành sức mạnh của cả nền kinh tế. Bài học từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc cho thấy cần một cấu trúc doanh nghiệp nhiều tầng, trong đó doanh nghiệp lớn dẫn dắt, doanh nghiệp vừa là lực lượng trung gian và doanh nghiệp nhỏ tham gia sâu vào chuỗi giá trị.

Muốn có “sếu”, trước hết phải có một đàn chim khỏe

Những “con sếu” không thể lớn lên trong một chiếc lồng chật. Việc tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, vốn, đất đai, công nghệ, mở rộng không gian kinh doanh và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng đang trở thành một hướng chuyển động rõ nét trong chính sách phát triển. Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, cùng Nghị quyết số 41-NQ/TW về xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ doanh nhân Việt Nam trong thời kỳ mới, đặt doanh nghiệp và doanh nhân vào vị trí quan trọng hơn trong động lực phát triển của nền kinh tế. Cùng với đó là hàng loạt chủ trương, chính sách theo hướng tháo gỡ điểm nghẽn, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, khuyến khích đầu tư, đổi mới sáng tạo và mở rộng thị trường.

THACO AUTO xuất khẩu lô xe buýt ghế ngồi cao cấp sang Philippines tại cảng Chu Lai.

Nhưng chính sách mở đường mới chỉ là điều kiện cần. Điều quan trọng là doanh nghiệp có đủ sức đi qua con đường ấy hay không. Theo ông Nguyễn Bích Lâm, nguyên Tổng cục trưởng Thống kê, nghịch lý không nằm ở số doanh nghiệp nhiều hay ít, mà ở khả năng tồn tại và lớn lên. Giai đoạn từ năm 2023-2025 có 748,4 nghìn doanh nghiệp gia nhập thị trường, nhưng 597,7 nghìn doanh nghiệp rút lui; riêng 4 tháng đầu năm 2026, có 119,4 nghìn doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động, trong khi 108,9 nghìn doanh nghiệp rút lui.

Đằng sau những con số ấy là hàng loạt “nút thắt” mà Tiến sĩ Cấn Văn Lực chỉ ra, đất đai, vốn, công nghệ, quản trị, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và sự liên kết còn lỏng lẻo giữa doanh nghiệp lớn với doanh nghiệp nhỏ. Tiến sĩ Đỗ Thiên Anh Tuấn nhấn mạnh thêm về nút thắt vốn, khi tín dụng vẫn nặng về tài sản thế chấp, nhất là bất động sản thì các doanh nghiệp công nghệ, sản xuất chế tạo khó tiếp cận nguồn vốn dài hạn để tích lũy quy mô và đầu tư R&D.

Gỡ được những nút thắt ấy chính là cách tạo ra một “đàn chim khỏe” để doanh nghiệp nhỏ có đường lớn lên, doanh nghiệp vừa có thể bứt phá và những doanh nghiệp đủ năng lực có thể vươn thành “sếu đầu đàn”.