Cần thay đổi tiêu chí đầu tư công: Từ 'rẻ' sang 'hiệu quả thực chất'

Phiên họp Quốc hội chiều 21/4.

Phát biểu tại nghị trường, đại biểu Hoàng Xuân Tân (đoàn Quảng Trị) cho rằng, với quy mô kế hoạch đầu tư công trung hạn 5 năm tới lên tới hơn 8 triệu tỷ đồng – tăng gấp 2,7 lần giai đoạn trước – yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy một nghịch lý như: cơ chế đấu thầu hiện nay vẫn nặng về tiêu chí “giá thấp”, dẫn tới hệ quả là nhiều dự án tuy tiết kiệm được chi phí ban đầu nhưng lại suy giảm chất lượng, kéo dài tiến độ, làm giảm hiệu quả tổng thể.

Dẫn chứng cụ thể, đại biểu cho biết một dự án hệ thống thoát nước sử dụng vốn ODA trị giá khoảng 1.000 tỷ đồng có mức giảm giá thầu trung bình 24%, thậm chí có gói thầu giảm tới 42%, giúp tiết kiệm gần 200 tỷ đồng. Tuy nhiên, các gói thầu giảm sâu đều chậm tiến độ, khiến dự án kéo dài thêm tới 3 năm.

Theo phân tích, nguyên nhân chính xuất phát từ việc nhà thầu bỏ giá quá thấp, không đảm bảo biên lợi nhuận, dẫn đến thiếu động lực thi công, thậm chí dồn nguồn lực sang các dự án khác. Trong khi đó, chủ đầu tư lại gặp khó khăn trong việc chấm dứt hợp đồng do các ràng buộc pháp lý và việc đã tạm ứng vốn.

Không chỉ ở các dự án lớn, tình trạng này còn xuất hiện ở cả công trình quy mô nhỏ. Một dự án xây dựng 6 phòng học trị giá khoảng 8 tỷ đồng dù phải đấu thầu rộng rãi nhưng do nhà thầu năng lực hạn chế trúng thầu với giá thấp, đã kéo dài thời gian thi công tới gần 4 năm, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động dạy và học.

“Điểm chung là các dự án đều đúng quy trình, giá trúng thầu thấp, nhưng tiến độ chậm và khó xử lý trách nhiệm”, đại biểu Hoàng Sơn Tân nhấn mạnh, đồng thời cho rằng đây không còn là hiện tượng cá biệt mà đã mang tính phổ biến.

Từ thực tiễn này, đại biểu kiến nghị cần chuyển trọng tâm đầu tư công từ “tiết kiệm chi phí” sang “hiệu quả thực chất”, với hai tiêu chí cốt lõi là chất lượng và tiến độ.

Cụ thể, cần sửa đổi các quy định pháp luật, đặc biệt là Luật Đấu thầu, theo hướng nâng ngưỡng chỉ định thầu đối với các công trình có tiêu chuẩn đồng nhất như phòng học từ 2 tỷ đồng lên khoảng 10 tỷ đồng; đồng thời tăng trách nhiệm và chế tài đối với chủ đầu tư trong lựa chọn nhà thầu.

Đối với các dự án bắt buộc đấu thầu, cần điều chỉnh cơ cấu tiêu chí đánh giá theo hướng giảm trọng số về giá, tăng tỷ trọng đối với yếu tố kỹ thuật, chất lượng và tiến độ. Song song đó, bổ sung các cơ chế linh hoạt như cho phép nhà thầu chủ động vốn, rút ngắn quy trình chấm dứt hợp đồng khi vi phạm, cũng như áp dụng cơ chế bồi thường hai chiều.

Đáng chú ý, đại biểu cũng đề xuất đẩy mạnh mô hình đối tác công – tư (PPP), qua đó huy động hiệu quả nguồn lực xã hội, đặc biệt tại các địa phương còn hạn chế về ngân sách.

Đại biểu Hoàng Xuân Tân phát biểu tại Quốc hội.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) đánh giá, giai đoạn 2021–2025 đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực trong thực hiện kế hoạch đầu tư công trung hạn, với toàn bộ các chỉ tiêu quan trọng đều hoàn thành. Tỷ trọng chi đầu tư phát triển đạt khoảng 32% tổng chi ngân sách, vốn đầu tư công bình quân 5 năm đạt 18,5%, tỷ lệ giải ngân ước đạt khoảng 115% kế hoạch theo thời gian.

Tuy vậy, hạn chế lớn vẫn là tiến độ giải ngân chưa đáp ứng yêu cầu, đặc biệt là tình trạng chuyển nguồn lớn, nổi bật ở nguồn vốn ODA. Nguyên nhân được chỉ ra gồm các ràng buộc từ nhà tài trợ, sự lúng túng trong tổ chức thực hiện của các bộ, ngành, địa phương, cũng như thiếu hướng dẫn cụ thể, thống nhất.

Đại biểu kiến nghị Chính phủ, đặc biệt là Bộ Tài chính, cần có giải pháp quyết liệt và hướng dẫn rõ ràng hơn nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn, tránh tình trạng “có vốn mà không tiêu được”.

Nhiều đại biểu cũng cho rằng, trong bối cảnh quy mô đầu tư công ngày càng mở rộng, nếu không kịp thời khắc phục những bất cập trong cơ chế đấu thầu và giải ngân, nguy cơ lãng phí nguồn lực và suy giảm hiệu quả đầu tư là rất rõ ràng. Việc hoàn thiện thể chế, do đó, cần hướng tới mục tiêu bảo đảm các dự án không chỉ “rẻ” mà còn phải “tốt” và “đúng tiến độ”.