Canada và châu Âu tìm thêm điểm tựa giữa biến động từ Mỹ

Theo kế hoạch được công bố, Thủ tướng Canada Mark Carney sẽ cùng Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen công bố kế hoạch thúc đẩy quan hệ Canada - EU trong chuyến thăm châu Âu của ông vào tuần tới. Các lĩnh vực được đặt lên bàn đàm phán bao gồm thương mại, an ninh, chuỗi cung ứng và các nguyên liệu thô quan trọng.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen và Thủ tướng Canada Mark Carney trao đổi tại Rome, ngày 17/5/2025. Ảnh: The Canadian Press/Alamy Live News

Động thái này diễn ra trong bối cảnh quan hệ giữa Canada và Mỹ đang chịu tác động từ các biện pháp thuế quan và hạn chế nhập khẩu của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump. Đối với Ottawa, những diễn biến mới đang làm nổi bật nhu cầu đa dạng hóa thương mại, giảm mức độ phụ thuộc quá lớn vào thị trường Mỹ.

Gần ba phần tư hàng hóa và dịch vụ xuất khẩu của Canada hiện được đưa sang Mỹ. Hai nền kinh tế cũng có mức độ hội nhập sâu rộng trong nhiều ngành, đặc biệt là ô tô, năng lượng và sản xuất công nghiệp. Vì vậy, EU khó có thể thay thế vai trò của Mỹ đối với kinh tế Canada trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, việc tăng cường quan hệ với châu Âu có thể giúp Ottawa có thêm thị trường, đối tác và dư địa đàm phán trong bối cảnh môi trường thương mại quốc tế trở nên khó dự đoán hơn.

Đây cũng là lợi ích mà EU có thể tìm thấy ở Canada. Với nguồn năng lượng và khoáng sản dồi dào, Canada có khả năng trở thành một đối tác quan trọng trong nỗ lực của châu Âu nhằm đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu chiến lược. Nickel, cobalt cùng nhiều loại khoáng sản khác có vai trò ngày càng lớn đối với pin, xe điện, công nghệ năng lượng và các ngành công nghiệp mới. Trong khi đó, Canada có thể tận dụng thị trường châu Âu để mở rộng xuất khẩu, thu hút đầu tư và giảm bớt sự phụ thuộc vào một thị trường duy nhất.

Đa dạng liên kết để tránh "bỏ trứng vào một giỏ"

Theo các chuyên gia, việc Ottawa và Brussels xích lại gần nhau được nhìn nhận trước hết như một nỗ lực đa dạng hóa liên kết và giảm rủi ro, tránh "bỏ hết trứng vào một giỏ", thay vì bước đi nhằm thay thế quan hệ với Mỹ.

Thủ tướng Mark Carney vẫn để ngỏ khả năng đạt được một thỏa thuận có lợi với Tổng thống Donald Trump. Điều này phản ánh thực tế rằng quan hệ Canada - Mỹ có nền tảng kinh tế, địa lý và lịch sử mà không một đối tác nào khác có thể nhanh chóng thay thế. Điều Ottawa đang tìm kiếm nhiều khả năng là thêm lựa chọn. Trong môi trường quốc tế mà các chính sách thương mại có thể thay đổi nhanh chóng, việc mở rộng mạng lưới đối tác giúp Canada giảm mức độ dễ tổn thương trước những cú sốc từ một thị trường duy nhất. Quan hệ với EU, nếu được củng cố bằng những thỏa thuận cụ thể, có thể trở thành một phần của chiến lược đó.

Đối với châu Âu, hợp tác với Canada cũng mang lại những lợi ích tương tự. EU đang tìm cách nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, bảo đảm nguồn nguyên liệu quan trọng và tăng cường năng lực quốc phòng trong bối cảnh môi trường an ninh thay đổi. Canada, với nguồn tài nguyên phong phú và vị thế của một quốc gia G7, có thể đáp ứng một phần những nhu cầu đó.

Những nền tảng hợp tác đã hình thành

Một lợi thế của Canada và EU là hai bên không bắt đầu từ con số 0. Quan hệ thương mại song phương đã có nền tảng từ Hiệp định Kinh tế và Thương mại Toàn diện Canada - EU (CETA). Đồng thời, Canada là thành viên của Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), tạo thêm một mắt xích kết nối Canada với khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Những khuôn khổ này có thể trở thành nền tảng để hai bên mở rộng hợp tác trong giai đoạn mới. Cùng với đó, số liệu cho thấy xuất khẩu của Canada sang EU đã tăng kể từ khi nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump bắt đầu, trong khi xuất khẩu sang Mỹ giảm. Xu hướng này chưa đủ để cho thấy một sự chuyển dịch căn bản trong cấu trúc thương mại Canada, nhưng phản ánh nhu cầu của Ottawa trong việc tìm kiếm thêm các thị trường và đối tác.

Trong lĩnh vực quốc phòng, Canada đã trở thành quốc gia ngoài châu Âu đầu tiên tham gia SAFE - chương trình cho vay quốc phòng trị giá 150 tỷ euro của EU. Đây là một dấu hiệu cho thấy hợp tác giữa hai bên đang mở rộng vượt ra ngoài thương mại truyền thống.

Năng lượng là một lĩnh vực khác có nhiều tiềm năng. Canada và Đức đã ký thỏa thuận liên quan đến khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) hồi đầu năm, trong đó có kế hoạch xây dựng một cảng LNG tại bờ biển phía Bắc British Columbia. Các dự án như vậy có thể giúp châu Âu đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, đồng thời tạo thêm thị trường cho Canada. Tuy nhiên, hợp tác năng lượng cũng đặt ra bài toán cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng và mục tiêu giảm phát thải của EU.

“Cường quốc tầm trung” và không gian chiến lược mới

Một yếu tố khác thúc đẩy Canada và EU xích lại gần nhau là nhu cầu gia tăng vai trò của các quốc gia và nhóm quốc gia có quy mô trung bình trong một thế giới ngày càng phân cực. Thủ tướng Carney từng đề cập đến ý tưởng xây dựng mạng lưới hợp tác giữa các “cường quốc tầm trung”. Trong cách tiếp cận này, Canada không nhất thiết phải lựa chọn giữa các trung tâm quyền lực lớn, mà mở rộng quan hệ với nhiều đối tác để tăng khả năng tự chủ.

EU cũng có nhu cầu tương tự. Trong cạnh tranh kinh tế và công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc, châu Âu muốn giảm những điểm dễ tổn thương của mình trong các chuỗi cung ứng chiến lược. Canada có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình này, đặc biệt ở năng lượng, khoáng sản và công nghệ.

Nickel, cobalt và nhiều nguyên liệu khác đóng vai trò quan trọng đối với pin, xe điện, công nghệ năng lượng và các ngành công nghiệp mới. Canada sở hữu nguồn tài nguyên đáng kể và đang tìm cách phát triển vị trí trong các chuỗi cung ứng này. Đối với EU, việc đa dạng hóa nguồn cung là vấn đề ngày càng quan trọng khi cạnh tranh công nghệ và công nghiệp toàn cầu gia tăng. Vì vậy, hợp tác với Canada có liên quan trực tiếp đến khả năng duy trì năng lực sản xuất, chuyển đổi năng lượng và bảo đảm an ninh kinh tế trong dài hạn với khối này.

Từ ý tưởng đến thực tế

Dù vậy, việc hai bên tăng cường quan hệ cũng đứng trước không ít giới hạn. EU vốn là một cấu trúc gồm 27 quốc gia thành viên với những lợi ích và mức độ phụ thuộc khác nhau. Việc đạt đồng thuận về những vấn đề lớn thường cần nhiều thời gian. Thực tế, ngay cả CETA - thỏa thuận thương mại quan trọng giữa EU và Canada - vẫn chưa được tất cả các quốc gia thành viên EU phê chuẩn đầy đủ. Điều này cho thấy khoảng cách giữa tuyên bố chính trị và triển khai thực tế có thể khá lớn.

Canada không thể dễ dàng thay đổi cấu trúc thương mại hiện tại. Mỹ vẫn là thị trường quan trọng nhất và là đối tác an ninh đặc biệt của Ottawa. Vì vậy, chiến lược phù hợp hơn với Canada là mở rộng lựa chọn thay vì chuyển hướng hoàn toàn. Bài toán của EU cũng tương tự: châu Âu vẫn gắn bó sâu sắc với Mỹ về an ninh, quốc phòng và thương mại, và việc tăng cường quan hệ với Canada không đồng nghĩa với việc giảm vai trò của quan hệ xuyên Đại Tây Dương.

Trong bối cảnh này, các chuyên gia nhấn mạnh điều đang thay đổi là cách Canada và châu Âu quản lý rủi ro trong một môi trường quốc tế ngày càng bất định. Nếu những cam kết mới được chuyển thành các thỏa thuận cụ thể về thương mại, năng lượng, quốc phòng và nguyên liệu chiến lược, quan hệ Canada - EU có thể trở thành một ví dụ đáng chú ý về cách các đối tác truyền thống của Mỹ tìm kiếm thêm không gian hợp tác mà không nhất thiết phải lựa chọn một cấu trúc đối đầu mới.