Căng thẳng Mỹ-Iran có thể bất ngờ tác động tích cực đến nền kinh tế toàn cầu?

Đây là một khả năng khó có thể chấp nhận, đặc biệt trong bối cảnh chiến tranh gây ra nhiều thương vong về con người, để lại những đau thương sâu sắc và gây ra hàng loạt tổn thất kinh tế.

Tuy nhiên, thế giới buộc phải tiến hành những thay đổi mang tính căn bản và cần thiết như một hệ quả từ sự tàn phá của chiến tranh. Gần như chắc chắn, chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu cần trở nên vững chắc và đa dạng hơn, qua đó ngăn chặn việc một tuyến đường biển dài chỉ khoảng 23 dặm có thể trở thành điểm nghẽn của kinh tế toàn cầu cũng như làm gián đoạn thị trường dầu mỏ thế giới. Mức độ suy giảm kinh tế càng lớn thì động lực để thực hiện những điều chỉnh cần thiết này càng mạnh mẽ.

OPEC cũng có thể bị thu hẹp quy mô hoặc thậm chí bị giải thể, từ đó có thể góp phần làm giảm giá dầu và khí đốt. Chuỗi cung ứng năng lượng có thể trở nên vững chắc hơn với các hệ thống đường ống tránh hoàn toàn eo biển Hormuz. Đồng thời, thế giới có thể đẩy nhanh quá trình chuyển dịch sang các nguồn năng lượng tái tạo, qua đó giảm mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Hiện vẫn chưa rõ liệu có thể đạt được một thỏa thuận nào nhằm chấm dứt xung đột tại Iran. Quốc gia này có thể không bị suy yếu đến mức như Mỹ hay Israel kỳ vọng, đồng thời vẫn có khả năng tiếp tục tài trợ cho các hoạt động khủng bố và đe dọa sinh kế cũng như an ninh của các đối thủ.

Dù vậy, các chuyên gia kinh tế và quân sự đều cho rằng, về dài hạn, một số hệ quả tích cực có thể xảy ra từ cuộc xung đột này.

Củng cố chuỗi cung ứng năng lượng

Cuộc chiến đã phơi bày những điểm yếu mang tính cấu trúc trong chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, là một hệ thống phức tạp, đan xen giữa tính dự phòng và hiệu quả.

Việc Iran có thể dễ dàng gián đoạn khoảng 1/5 nguồn cung dầu toàn cầu chỉ bằng mìn biển, thiết bị bay không người lái thô sơ và tàu thủy cao tốc cho thấy thế giới cần nhìn nhận lại nghiêm túc vấn đề này, cũng như cần có những thay đổi mang tính lâu dài.

Kịch bản có khả năng cao nhất là Trung Đông sẽ xây dựng các tuyến đường ống dẫn dầu và khí đốt đi qua Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất nhằm tránh hoàn toàn eo biển Hormuz.

Jay Hatfield, đại diện của Infrastructure Capital Advisors, nhận định rằng: “Các quốc gia không hề ngây thơ. Họ sẽ phát triển các hệ thống đường ống và gia tăng đáng kể công suất. Không ai muốn tiếp tục đặt toàn bộ tương lai của mình vào eo biển Hormuz. Đây là một chuyển biến cực kỳ tích cực”.

Điều này đồng nghĩa với việc nguồn cung năng lượng có thể trở nên an toàn và rẻ hơn về dài hạn. Trong nhiều năm qua, kinh tế toàn cầu đã phải gánh chịu chi phí bảo hiểm cao do hoạt động vận chuyển qua các vùng biển tranh chấp.

Ross Mayfield, chiến lược gia đầu tư tại Baird, cho biết: “Nếu không có cuộc chiến này, điều trên có thể đã không xảy ra, và nhiều khi chính những cú sốc hay biến cố ngoại sinh bất ngờ mới buộc các quốc gia phải thừa nhận rằng thay đổi là cần thiết".

Thực tế cho thấy, những chuyển dịch như vậy đã diễn ra nhiều lần chỉ trong thập kỷ qua. Sau đại dịch Covid-19, chuỗi cung ứng sản xuất toàn cầu đã đứt gãy, rồi sau đó được củng cố đáng kể. Căng thẳng Nga-Ukraine đã làm thay đổi cách châu Âu tiếp cận nguồn khí đốt tự nhiên. Còn các biện pháp thuế quan dưới thời Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng dẫn đến những điều chỉnh lớn trong việc tìm kiếm nguồn cung nguyên liệu thô.

Việc nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng năng lượng diễn ra đúng thời điểm khi nhu cầu năng lượng toàn cầu đang ngày càng gia tăng. Các tập đoàn công nghệ đang xây dựng các trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo tiêu tốn lượng điện khổng lồ với tốc độ chưa từng có.

Nếu thế giới giảm phụ thuộc vào năng lượng Trung Đông, Mỹ sẽ đóng vai trò hỗ trợ quan trọng. Khí tự nhiên hiện vẫn là nguồn sản xuất điện chủ đạo, và quốc gia này đang sở hữu trữ lượng dồi dào cùng năng lực xuất khẩu ngày càng mở rộng.

Chuyên gia cao cấp về kinh tế Joe Brusuelas tại RSM nhận định: “Dù có những xáo trộn kinh tế tạm thời, đây hoàn toàn có thể là một diễn biến tích cực, khi mà tự do hàng hải được khôi phục, dầu mỏ, khí tự nhiên và các sản phẩm chưng cất được tự do lưu thông, và các cartel tan rã. Những tác động như vậy thường chỉ trở nên rõ ràng sau 10 tới 20 năm và thường bị che giấu bởi chiến tranh".

Những thay đổi bắt đầu hình thành

Một số chuyển biến kinh tế đã và đang dần trở nên rõ nét.

Đối thủ cạnh tranh lớn nhất của Mỹ trong lĩnh vực nhiên liệu hóa thạch - OPEC - bắt đầu xuất hiện các vết rạn nứt. Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất - quốc gia sản xuất dầu lớn thứ hai trong OPEC, đã tuyên bố rút khỏi tổ chức này, làm suy yếu khả năng của OPEC trong việc kiểm soát hạn ngạch sản xuất nhằm duy trì giá cao.

“Việc đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc vào OPEC và chuyển sang các nhà cung ứng đáng tin cậy hơn, đặc biệt là Mỹ, sẽ góp phần cải thiện an ninh năng lượng toàn cầu và ổn định giá cả về dài hạn”, Rob Thummel, quản lý danh mục cấp cao tại Tortoise Capital, nhận xét.

Cú sốc giá dầu cũng đang thúc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang năng lượng Mặt trời tại nhiều khu vực. Theo tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember, xuất khẩu công nghệ năng lượng mặt trời, pin và xe điện của Trung Quốc đều đạt mức kỷ lục trong tháng 3/2026.

Chuyên gia Ross Mayfield nhấn mạnh: “Một nền kinh tế ít phụ thuộc vào một hoặc hai loại năng lượng sẽ là một bước tiến rất tích cực".

Không phải mọi thay đổi đều tích cực

Tuy nhiên, những kịch bản lạc quan này không phải là điều chắc chắn. Chính quyền mới tại Iran có thể cực đoan và quyết liệt hơn trong việc gây tổn hại cho Mỹ, Israel và các đồng minh.

Trong khi xảy ra căng thẳng, Iran đã tạo ra một bản thiết kế về việc sử dụng đòn bẩy kinh tế ở quy mô toàn cầu. Ngay cả khi eo biển Hormuz mất đi vai trò then chốt, chuyên gia cao cấp về kinh tế Heather Long tại Navy Federal Credit Union đánh giá rằng, Iran và các lực lượng ủy nhiệm vẫn có thể đe dọa các tuyến vận tải và đường ống khác trong tương lai.

Việc OPEC bị giải thể có thể được xem là bước đi tích cực, nhưng thực tế, trong những tháng gần đây, OPEC lại gia tăng sản lượng dầu. Nhưng việc xóa bỏ tổ chức này cũng làm giảm khả năng phối hợp toàn cầu trong trường hợp xảy ra một cuộc khủng hoảng năng lượng quy mô rộng trong tương lai.

Những điều chỉnh bắt nguồn từ hệ quả của căng thẳng tại Iran có thể mang lại lợi ích cho một số chủ thể, nhưng lại gây bất lợi cho những chủ thể khác.

Chẳng hạn, quá trình chuyển dịch sang năng lượng tái tạo, đặc biệt tại châu Á và châu Âu, có thể diễn ra và trả giá bằng suy giảm của lưu vực Permian tại Texas, khu vực từng đưa Mỹ vào vị thế thuận lợi trong nhiều thập kỷ nhờ cuộc cách mạng dầu đá phiến và công nghệ nứt vỉa thủy lực.

Nếu nhu cầu dầu mỏ suy giảm trong dài hạn, giá dầu có thể rơi xuống dưới mức trước chiến tranh, gây tổn hại nghiêm trọng cho ngành công nghiệp này. Chuyên gia Joe Brusuelas kết luận rằng: “Nhiều vấn đề phụ thuộc vào việc đâu là thay đổi mang tính lâu dài và đâu chỉ là tạm thời".