Cảnh báo nguy cơ trục lợi từ trào lưu 'đi chùa online'

Thời gian gần đây, các ứng dụng đi chùa online bất ngờ thu hút đông đảo người dùng, khi nhiều người tìm đến hình thức mô phỏng hoạt động tâm linh này để thư giãn, giải tỏa áp lực.

Điểm thu hút của các ứng dụng này nằm ở khả năng tái hiện không gian chùa chiền và các hoạt động tín ngưỡng dưới dạng trò chơi trực tuyến. Người dùng có thể tạo nhân vật đại diện, tham quan khuôn viên chùa, lễ Phật, tụng kinh, ngồi thiền hoặc dâng hoa, thả hoa đăng... Thay vì trực tiếp đến cơ sở thờ tự, mọi thao tác đều được thực hiện thông qua thiết bị điện tử, mang đến trải nghiệm tâm linh theo cách thức mới lạ, thuận tiện.

Về vấn đề này, Thượng tọa Thích Minh Nhẫn - Phó Trưởng ban thường trực Ban Thông tin truyền thông Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam cho biết, một trong những thành tựu nổi bật của giáo hội trong nhiệm kỳ 2022-2026 là công tác chuyển đổi số và hoằng pháp trên không gian mạng.

Song việc ứng dụng khoa học, công nghệ trong hoạt động tôn giáo cần phù hợp với thời đại số, nhưng cũng cần bảo đảm gìn giữ những giá trị truyền thống trong đời sống tâm linh tại các cơ sở tự viện.

"Các hoạt động trực tuyến không thể thay thế hoàn toàn việc thực hành tín ngưỡng, sinh hoạt tâm linh tại chùa. Tuy nhiên, việc hướng dẫn phù hợp trên không gian mạng có thể giúp người dân tiếp cận thông tin, thực tập giáo lý và hình thành nền tảng nhận thức cơ bản về Phật giáo", vị đại diện này thông tin.

Bên cạnh những mặt tích cực, Thượng tọa Thích Minh Nhẫn nhìn nhận có trường hợp lợi dụng các hoạt động trực tuyến hoặc tham gia truyền thông khi chưa hiểu đầy đủ về Phật giáo, dẫn đến nhận thức chưa đúng. Vì vậy, Giáo hội cần tăng cường hướng dẫn, nâng cao nhận thức và xây dựng môi trường hoạt động trên không gian mạng an toàn, lành mạnh.

Thông tin từ Cổng thông tin Phật giáo, trào lưu đi chùa online, đi nhà thờ online không đơn thuần là sự thay đổi phương thức tiếp cận tôn giáo mà còn đặt ra những vấn đề thực hành tôn giáo trong thực tiễn bởi sự tác động mạnh mẽ của thời đại đẩy mạnh công nghệ chuyển đổi số. Đứng trước một trào lưu hay hiện tượng bao giờ cũng có cả mặt tích cực lẫn những hệ lụy tiêu cực. Với trào lưu này, nếu niềm tin tôn giáo bị khai thác, hoạt động này rất dễ trở thành công cụ phục vụ mục đích trục lợi của một số cá nhân.

Trước nhất, từ góc độ triết học, có thể nhìn nhận đây là biểu hiện của sự tác động giữa tiến bộ công nghệ và đời sống tinh thần con người. Công nghệ có khả năng mở rộng không gian tiếp cận tri thức tôn giáo giúp cho mọi người nghe giảng, đọc kinh, tìm hiểu giáo lý một cách thật dễ dàng, thuận lợi và có khả năng kết nối cộng đồng tín đồ không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý.

Tuy nhiên, cần phân biệt phương tiện với mục đích, hình thức với nội dung và hiện tượng với bản chất. Mục đích của các tôn giáo vốn hướng con người đến sự chuyển hóa nhận thức, định hướng đời sống đạo đức và đời sống nội tâm. Trong khi ứng dụng công nghệ chỉ là phương tiện hỗ trợ, nếu đồng nhất thao tác nhấn nút thắp hương, dâng hoa, cầu nguyện trên màn hình với sự thực hành tâm linh đích thực thì sẽ rất dễ rơi vào sự nhầm lẫn giữa biểu hiện bên ngoài và giá trị bên trong. Khi đó, phương tiện có nguy cơ lấn át mục đích, còn hình thức có thể thay thế nội dung, bản chất tôn giáo sẽ được thay thế bởi các hiện tượng nhất thời.

Hai là, từ góc độ tâm lý, dễ dàng thấy rằng các ứng dụng này đáp ứng một nhu cầu có thật. Chẳng hạn như: nhu cầu được an ủi, chia sẻ, tìm kiếm sự bình an và nương tựa tinh thần. Đối với người cao tuổi, người khuyết tật, người ở xa cơ sở tôn giáo hoặc không có điều kiện tham dự sinh hoạt trực tiếp thì có thể đây là một phương tiện hữu ích đối với họ. Tuy nhiên, chính nhu cầu tinh thần ấy cũng có khả năng trở thành điểm yếu để những cá nhân thiếu đạo đức khai thác và trục lợi.

Ở một khía cạnh khác, khi con người đang lo lắng về bệnh tật, gia đình, công việc hay tương lai, họ dễ đặt niềm tin vào những lời quảng cáo như cầu an trực tuyến, giải hạn, đổi vận, tích lũy phước báu thông qua các gói dịch vụ có thu phí hay dâng hoa 1 hoa hồng, 2 hoa hồng,… hay phẩm vật nào đó được tạo ra và quy đổi giá trị bởi tính năng app đó quy định. Nếu thiếu hiểu biết và khả năng kiểm chứng, người sử dụng có thể rơi vào tâm lý lệ thuộc, mê tín hoặc bị dẫn dắt bởi những cam kết không có căn cứ. Do đó, mỗi người cần phân biệt nhu cầu hướng thiện, tìm kiếm sự bình an với tâm lý mong cầu lợi ích tức thời thông qua những thao tác mang tính hình thức được lợi trước mắt nhưng tiềm ẩn nhiều hệ lụy về lâu dài.

Ba là, từ góc độ luật học, quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được Hiến pháp nước CHXHCN Việt Nam năm 2013 bảo hộ tại Điều 24 và được cụ thể hóa trong Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 thì việc ứng dụng công nghệ để hỗ trợ sinh hoạt tôn giáo không phải là hành vi bị nghiêm cấm. Tuy nhiên, Điều 5 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo quy định những hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có việc lợi dụng hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo để trục lợi. Nếu cá nhân tự ý sử dụng danh nghĩa của chùa, nhà thờ, chức sắc tôn giáo hoặc tổ chức tôn giáo để kêu gọi đóng góp, thu tiền trái phép, giả mạo hoạt động cúng dường, cầu an, cầu siêu nhằm chiếm đoạt tài sản thì tùy tính chất, mức độ có thể bị xử lý theo pháp luật.

Đặc biệt, hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản có thể bị xem xét theo Điều 174 Bộ luật Hình sự; hành vi hành nghề mê tín, dị đoan có thể bị xem xét theo Điều 320 khi thỏa mãn các dấu hiệu cấu thành tội phạm. Bên cạnh đó, việc thu thập, khai thác trái phép thông tin về niềm tin tôn giáo, lịch sử đóng góp và dữ liệu cá nhân của người dùng còn phải chịu sự điều chỉnh của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Điểm đặc biệt chú ý là Luật Tín ngưỡng, tôn giáo số 07/2026/QH16 đã được ban hành và sẽ có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, Tại Điều 8 trong Luật này có quy định riêng về hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng. Đây là cơ sở pháp lý mới cần được quan tâm trong việc quản lý các hoạt động tôn giáo trên nền tảng số.

Nhìn chung, các ứng dụng đi chùa, đi nhà thờ trực tuyến không phải là hiện tượng tiêu cực nếu được sử dụng đúng mục đích. Những nền tảng này góp phần mở rộng khả năng tiếp cận các hoạt động tôn giáo, đáp ứng nhu cầu tinh thần của một bộ phận người dân. Tuy nhiên, việc số hóa đời sống tín ngưỡng cũng tiềm ẩn nguy cơ hình thức hóa niềm tin, tạo tâm lý lệ thuộc và thương mại hóa các hoạt động tâm linh.

Vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ mà ở cách thức khai thác, sử dụng công nghệ để tác động đến niềm tin của người dùng. Bởi vậy, bên cạnh việc đón nhận những tiện ích mà công nghệ mang lại, mỗi người cần giữ sự tỉnh táo, tránh để nhu cầu tâm linh trở thành cơ hội cho các hành vi trục lợi.