Cảnh báo tình trạng độc quyền tài nguyên số và độc quyền thuật toán

Chiều 13/1, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp Hội đồng Lý luận Trung ương tổ chức Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và Chủ nghĩa xã hội công nghệ - lý luận và thực tiễn”.

Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Nguyễn Xuân Thắng phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Văn Điệp.

Phát biểu đề dẫn hội thảo, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Nguyễn Xuân Thắng cho biết, sự phát triển khoa học công nghệ, internet kết nối, tự động hóa thông minh, công nghệ siêu lượng tử… đã làm “biến đổi căn bản chất lượng mới của lực lượng sản xuất, của phương thức tổ chức phân phối và làm thay đổi toàn diện cấu trúc quyền lực kinh tế - xã hội trên phạm vi toàn cầu”.

Theo ông Thắng, sự vận động nêu trên đã hình thành 2 mô hình nổi bật mà giới nghiên cứu nhiều nước đề cập, là “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” và “chủ nghĩa xã hội công nghệ”.

Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh, để thích ứng với bối cảnh mới, sẽ phải thay đổi quan hệ sản xuất, cấu trúc quan hệ sản xuất và vai trò của các chủ thể sản xuất. Trong kỷ nguyên số, lực lượng sản xuất đang đạt tới một trình độ mới, trong đó, tri thức, dữ liệu và thuật toán trở thành yếu tố quyết định về năng suất lao động và hiệu quả. Công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trở thành công cụ sản xuất phổ biến, trở thành yếu tố chi phối và thống trị trong nền kinh tế hiện đại.

Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, sự phát triển của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo là thành tựu phát triển chung của nhân loại, chúng ta phải thụ hưởng, tiếp nhận, thúc đẩy và sử dụng một cách hiệu quả, bởi đây là tài nguyên.

Dành thời gian phân tích một số đặc trưng của 2 loại hình nêu trên, ông Thắng nhấn mạnh rằng, "chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số" và "chủ nghĩa xã hội công nghệ" có những điểm tương đồng trong việc xác lập các hình thức tổ chức sản xuất xã hội nhằm khai thác và phát huy tiềm năng lợi thế và giá trị của cách mạng công nghiệp mới.

Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nêu, chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số phản ánh sự phát triển vượt bậc của công nghệ trong quá trình tích tụ và tập trung tư bản, xác lập quyền lực mới của các tập đoàn tư bản. Đặc trưng nổi bật là sự tư nhân hóa dữ liệu và tri thức, biến dữ liệu vốn được tạo ra từ sự xã hội hóa rộng lớn của hàng tỷ con người thành sở hữu riêng của các tập đoàn tư bản. Dữ liệu trở thành cơ sở để hình thành các rào cản kiểm soát thị trường, dẫn dắt các nền kinh tế và củng cố vị thế độc quyền của các tập đoàn.

Quang cảnh hội thảo. Ảnh: Văn Điệp.

Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cũng cảnh báo về tình trạng độc quyền tài nguyên số và độc quyền thuật toán. Một số ít doanh nghiệp công nghệ nắm quyền kiểm soát dòng chảy thông tin, hành vi tiêu dùng và cả dư luận xã hội. Các siêu công ty công nghệ không chỉ là thực thể kinh tế mà trở thành những trung tâm quyền lực mới.

Ngược lại, chủ nghĩa xã hội công nghệ đặt trọng tâm coi dữ liệu, tri thức và công nghệ cốt lõi là tài nguyên và tài sản xã hội, được quản lý và khai thác vì lợi ích chung của cộng đồng. Bản chất của chủ nghĩa xã hội là vì con người, sử dụng công nghệ để giải phóng con người khỏi lao động nặng nhọc và để con người thụ hưởng thành quả phát triển với chi phí thấp hoặc miễn phí. Trong mô hình này, dữ liệu công dân được bảo vệ như một quyền cơ bản. Dữ liệu công được sử dụng để nâng cao chất lượng dịch vụ công, hoạch định chính sách và thúc đẩy phát triển bao trùm, thay vì trở thành công cụ tích lũy lợi nhuận.

“Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa không chỉ sửa chữa khuyết tật thị trường mà còn là chủ thể kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đầu tư vào hạ tầng số và cơ sở dữ liệu dùng chung. Phát triển công nghệ phải đi đôi với giáo dục, bảo đảm an sinh xã hội… hướng tới giảm thiểu tác động tiêu cực của công nghệ… để biến tiến bộ công nghệ thành động lực giải phóng con người khỏi lao động nặng nhọc thay vì đẩy họ vào tình trạng mất việc làm”, ông Thắng nói.

Đáng chú ý, theo Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, nếu bị chi phối bởi lợi nhuận, AI có thể trở thành công cụ gia tăng bất bình đẳng và giám sát cực đoan, xói mòn quyền con người. Nhưng nếu được định hướng bởi các giá trị nhân văn, công bằng, bao trùm, AI có thể trở thành đòn bẩy quan trọng để nâng cao phúc lợi xã hội, cải thiện dịch vụ công, y tế, giáo dục và bảo vệ các nhóm yếu thế. Do đó, vai trò của công nghệ số và AI không chỉ nằm ở hiệu quả kinh tế mà ở khả năng phục vụ con người, tôn trọng phẩm giá con người và thúc đẩy phát triển bền vững.

Theo ông Thắng, chủ nghĩa xã hội công nghệ đặt ra yêu cầu cao về đạo đức, trách nhiệm xã hội và tính nhân văn. Công nghệ không thay thế con người mà được dẫn dắt bởi hệ giá trị xã hội chủ nghĩa, trong đó con người là trung tâm, là yếu tố quyết định, là mục tiêu và là chủ thể. Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số đặt lợi nhuận và tích lũy tư bản làm trung tâm, thì chủ nghĩa xã hội công nghệ đặt con người, công bằng và phát triển bền vững làm giá trị cốt lõi...

“Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu đối chiếu hai mô hình này có ý nghĩa quan trọng để hoàn thiện nhận thức, lý luận về đột phá khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Yêu cầu đặt ra là chủ động tiếp thu thành tựu công nghệ nhân loại nhưng phải kiên định mục tiêu phát triển con người, bao trùm và bền vững, không để ai bị bỏ lại phía sau và không để chuyển đổi số làm gia tăng bất bình đẳng…", Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nêu rõ.

Trường Phong