Carbon có giá, nhà máy thép phải đổi cách vận hành

Cuối tháng 6, VinMetal ký hợp đồng với Primetals Technologies để cung cấp công nghệ luyện thép, đúc liên tục và cán thép cho tổ hợp gang thép tại Hà Tĩnh. Đáng chú ý, các chỉ tiêu về phát thải, thu hồi khí lò, tái sử dụng nước và tiêu chuẩn môi trường đã được xác định ngay từ khâu lựa chọn công nghệ.

Đây không còn là câu chuyện của riêng một dự án. Khi thị trường carbon Việt Nam chính thức vận hành từ ngày 29/6, phát thải bắt đầu có giá. Với ngành thép, yêu cầu giảm phát thải không chỉ để tuân thủ quy định, mà trở thành một biến số mới trong chi phí sản xuất và năng lực cạnh tranh.

Quyết định của Thủ tướng về phân bổ hạn ngạch giai đoạn 2025-2026 đã đưa 25 cơ sở sản xuất sắt thép vào thí điểm, cùng tổng hạn ngạch hơn 268 triệu tấn CO₂ cho ba ngành trọng điểm. Ảnh: VGP

Theo quyết định của Thủ tướng về phân bổ hạn ngạch khí nhà kính giai đoạn 2025-2026, 25 cơ sở sản xuất sắt thép sẽ tham gia thí điểm. Tổng hạn ngạch cho ba ngành nhiệt điện, xi măng và sắt thép năm 2026 là hơn 268 triệu tấn CO₂ tương đương, tăng 10,4% so với năm trước.

Điều này đồng nghĩa với việc lượng phát thải của các nhà máy thép lần đầu được đặt trong một “ngân sách carbon” cụ thể, thay vì chỉ là chỉ tiêu môi trường. Ngay trong phiên giao dịch đầu tiên, khoảng 1.200 hạn ngạch đã được trao đổi với giá 130.000-136.000 đồng mỗi hạn ngạch.

Thông tin trên được ông Nguyễn Tiến Hải, Giám đốc kỹ thuật VNEEC, công bố tại hội thảo về kiểm kê khí nhà kính do Cục Biến đổi Khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức ngày 30/6.

Kiểm kê không còn là báo cáo cuối kỳ

Nếu trước đây số liệu được tổng hợp sau khi quá trình sản xuất kết thúc, thì với cơ chế mới, việc ghi nhận phát thải phải diễn ra song song với vận hành nhà máy.

Theo hướng dẫn của Hệ thống báo cáo kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở, cơ sở sản xuất phải khai báo dữ liệu của từng công đoạn từ luyện cốc, thiêu kết, vê viên, luyện gang đến luyện thép. Hệ thống sẽ tính lượng phát thải ở từng khâu trước khi tổng hợp cho toàn bộ nhà máy.

Điều đó đồng nghĩa với việc báo cáo kiểm kê không còn được hoàn thành trong vài tuần trước thời hạn nộp hồ sơ, mà được hình thành từ dòng dữ liệu phát sinh mỗi ngày trên dây chuyền sản xuất. Xu hướng này cũng đã xuất hiện tại các doanh nghiệp trong ngành.

Phát biểu tại Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu được tổ chức đầu tháng 6, ông Nguyễn Phú Dương, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Thép Việt Nam (VNSTEEL), cho biết doanh nghiệp xác định công tác kiểm kê khí nhà kính "không phải là áp lực mà là động lực".

Theo ông Dương, VNSTEEL đang chuẩn hóa năng lực kiểm kê tại từng công đoạn sản xuất, đánh giá các nguồn phát thải, áp dụng công nghệ giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời tối ưu hạn ngạch được phân bổ và chuẩn bị tham gia thị trường carbon.

Việc chuẩn hóa này không chỉ phục vụ nghĩa vụ báo cáo, mà còn cho thấy quản trị phát thải đang được đưa vào hoạt động vận hành, thay vì xử lý sau khi sản xuất kết thúc.

Sức ép nằm ở khả năng duy trì dữ liệu

Theo ông Nguyễn Tiến Hải, việc tính toán phát thải không phải là rào cản lớn nhất, bởi "công thức tính phát thải không phức tạp". Ông nói: Vấn đề nằm ở khâu thu thập và chuẩn hóa dữ liệu đầu vào”.

Ông Hải cho biết, dữ liệu tại nhiều cơ sở vẫn phân tán giữa các bộ phận như kế toán, sản xuất và kho vận. Việc tổng hợp thủ công không chỉ tốn thời gian mà còn dễ phát sinh sai lệch giữa các nguồn số liệu.

Chính vì vậy, áp lực lớn nhất không nằm ở thời điểm lập báo cáo, mà ở việc duy trì một hệ thống ghi nhận dữ liệu xuyên suốt quá trình vận hành. Đây mới là yếu tố quyết định năng lực quản trị phát thải của doanh nghiệp.

Khi mỗi công đoạn đều phải có dữ liệu đầu vào để hệ thống tính phát thải, kiểm kê khí nhà kính không còn là nhiệm vụ của riêng bộ phận môi trường. Nó trở thành một phần của hoạt động sản xuất hằng ngày.

Áp lực này sẽ còn lớn hơn khi Nghị định 119/2025/NĐ-CP yêu cầu báo cáo kiểm kê của các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phải được tổ chức độc lập thẩm định trước khi gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Điều đó đồng nghĩa với việc mọi số liệu phát thải đều phải có khả năng truy xuất và kiểm chứng. Sai lệch dữ liệu không chỉ ảnh hưởng đến kết quả thẩm định mà còn làm gia tăng rủi ro trong quản trị hạn ngạch phát thải.

Cuộc cạnh tranh mới của ngành thép

Theo cơ chế hiện hành, cơ sở phát thải thấp hơn hạn ngạch được phân bổ có thể bán phần dư trên thị trường carbon. Ngược lại, nếu vượt hạn ngạch, doanh nghiệp buộc phải mua bổ sung để hoàn thành nghĩa vụ.

Ông Nguyễn Tiến Hải nhận định: “Biến đổi khí hậu và phát thải khí nhà kính không còn là gánh nặng tuân thủ đơn thuần, mà đang trở thành cơ hội kinh doanh mới cho những doanh nghiệp tiên phong tham gia thị trường carbon”.

Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, theo ông Hải, điều cần thay đổi trước tiên không phải là báo cáo, mà là cách vận hành nhà máy.

Ngành thép nhiều năm cạnh tranh về công suất, giá thành và chất lượng, nhưng khi carbon bắt đầu có giá, một tiêu chí mới xuất hiện: năng lực quản trị phát thải.

Điều doanh nghiệp phải xây dựng không chỉ là báo cáo kiểm kê hoàn chỉnh, mà còn là hệ thống vận hành minh bạch, để mỗi tấn CO₂ phát sinh đều có thể được giải trình. Khi phát thải trở thành một loại chi phí, năng lực quản trị carbon cũng dần trở thành một năng lực sản xuất.