Catrina và những linh hồn chưa rời xa

Mỗi mùa Día de Muertos, người Mexico lại khoác lên Catrina những bộ váy rực rỡ, tô điểm gương mặt bằng hoa văn tinh xảo.

Sắc vàng cam của hoa cúc vạn thọ nổi bật giữa nền trời âm u, những thảm mùn cưa nhiều màu, dòng người đổ về mỗi lúc một đông khiến Zócalo thêm vẻ huyền bí của những ngày cận kề Lễ hội Người chết (Día de Muertos). Nhưng tâm điểm của tất cả là bức tượng người phụ nữ khổng lồ cao 33 m đứng giữa quảng trường: Catrina, với chiếc váy tím kiêu sa, khuôn mặt đầu lâu và nụ cười bí ẩn. Dưới chân nàng, đàn axolotl (kỳ nhông Mexico) nhỏ bé như vừa bước ra từ những huyền thoại cổ xưa. Thay vì dựng cả một đoàn tượng xương người nhiều hình hài, dáng vẻ khác nhau như những mùa lễ hội trước, năm nay duy nhất Catrina là nhân vật điêu khắc chủ đạo. Đây cũng là cách người Mexico tưởng nhớ José Guadalupe Posada, họa sĩ khắc tranh nổi tiếng của Mexico, người đã sáng tạo nên hình tượng tiền thân của Catrina hiện đại. Sự lựa chọn ấy đưa người xem trở về với câu chuyện về một nhân vật ra đời từ hơn một thế kỷ trước, ban đầu không phải để tôn vinh cái chết, mà để châm biếm những thói phù hoa trong xã hội.

Đầu thế kỷ XX, trong những bản khắc của José Guadalupe Posada, Catrina xuất hiện dưới cái tên Calavera Garbancera, với hình hài một bộ xương phụ nữ đội chiếc mũ rộng vành kiểu châu Âu. Đó là hình ảnh biếm họa những người có nguồn gốc bản địa nhưng cố phủ nhận cội nguồn, bắt chước lối sống và cách ăn mặc của giới thượng lưu châu Âu để chứng tỏ mình thuộc về một tầng lớp khác. Bộ xương chỉ có chiếc mũ, không có quần áo sang trọng, là lời nhắc nhở đầy mỉa mai rằng đằng sau mọi vẻ ngoài hào nhoáng, con người cuối cùng vẫn chỉ còn lại một bộ xương.

Về sau, họa sĩ Diego Rivera đưa nhân vật này vào bức tranh tường nổi tiếng Giấc mơ về chiều Chủ nhật ở Alameda Central, hoàn thiện hình hài một quý bà với chiếc váy dài, trang phục thanh lịch và phong thái kiêu kỳ. Cái tên La Catrina cũng từ đó trở nên phổ biến, đưa nhân vật bước ra khỏi những bản khắc biếm họa để trở thành một biểu tượng văn hóa của Mexico.

Du khách chụp ảnh tượng axolotl - thường được gọi là kỳ giông Mexico, là loài lưỡng cư đặc hữu của quốc gia Mỹ Latinh này.

Hơn một thế kỷ trôi qua, Catrina đã vượt khỏi ý nghĩa ban đầu. Mỗi mùa Día de Muertos, người Mexico lại khoác lên nàng những bộ váy rực rỡ, tô điểm gương mặt bằng hoa văn tinh xảo. Nàng mang gương mặt của cái chết nhưng lại có dáng vẻ duyên dáng, kiêu sa; vừa gợi nhắc sự phù du của đời người, vừa khiến cái chết trở nên gần gũi, không còn chỉ là nỗi sợ hãi.

Nếu Catrina được chế tác bằng kỹ thuật giấy bồi truyền thống (cartonería) là nhân vật chính của sân khấu năm nay, thì bầy axolotl dưới chân nàng lại mở ra một câu chuyện khác. Với thân hình nhỏ nhắn, đôi mắt tròn và chiếc mang xòe hai bên đầu như những chùm lông vũ, chúng có vẻ ngoài vừa ngộ nghĩnh vừa kỳ dị. Đặt cạnh bộ xương khổng lồ, những sinh vật này tạo nên sự tương phản đặc biệt: một bên gợi nhắc cái chết, bên kia mang hình ảnh của sức sống và khả năng tái sinh. Axolotl, thường được gọi là kỳ nhông Mexico, là loài lưỡng cư đặc hữu của đất nước này, từng sinh sống phổ biến trong hệ thống hồ và kênh đào cổ ở thung lũng Mexico, đặc biệt là vùng Xochimilco. Ngay cả khi trưởng thành, chúng vẫn giữ lại nhiều đặc điểm của giai đoạn ấu trùng, với những chiếc mang ngoài xòe ra hai bên đầu. Đáng kinh ngạc hơn, axolotl có khả năng tái tạo nhiều bộ phận cơ thể bị tổn thương hoặc mất đi, từ chân, đuôi đến một số mô và cơ quan.

Sự gắn bó của axolotl với văn hóa Mexico còn bắt nguồn từ thần thoại của người Mexica cổ đại. Theo truyền thuyết, Xólotl, vị thần gắn với sự biến đổi và hành trình của linh hồn sang thế giới bên kia, đã tìm cách trốn tránh số phận hiến tế bằng cách biến hóa thành nhiều hình dạng khác nhau. Cuối cùng, thần ẩn mình trong hình hài một sinh vật sống dưới nước, chính là axolotl. Từ câu chuyện ấy, loài vật này gắn với những ý niệm về sự sống, cái chết và sự chuyển hóa.

Một bàn thờ khổng lồ nhân Lễ hội Người chết (Día de Muertos) đặt trong không gian có mái che tại quảng trường Zocalo.

Bởi vậy, sự hiện diện của đàn axolotl bên Catrina không chỉ tạo nên một điểm nhấn thị giác độc đáo. Nếu người phụ nữ đầu lâu gợi nhắc về điểm kết thúc của một kiếp người, thì những sinh vật nhỏ bé kia lại mang trong mình khả năng tái tạo, như một biểu tượng của sức sống bền bỉ. Nhìn chúng vây quanh chân tượng, người ta có thể hình dung đàn axolotl như những sứ giả của thế giới cổ xưa, lặng lẽ dẫn đường cho các linh hồn trở về với mái nhà.

Đó cũng là một liên tưởng gần với tinh thần của Día de Muertos. Theo ký ức dân gian Mexico, những ngày đầu tháng 11 là thời điểm linh hồn người đã khuất trở về thăm gia đình theo dẫn lối của thảm hoa cúc vạn thọ vàng cam rực rỡ. Trên những bàn thờ tưởng niệm, người thân đặt ảnh, nến, nước uống, bánh mì pan de muerto và những món ăn mà người đã khuất từng yêu thích.

Người dân bày bán mô hình đầu lâu tại quảng trường Zocalo.

Trong những ngày ấy, người chết được nhắc đến bằng những câu chuyện cũ, những kỷ niệm thân thuộc, đôi khi cả tiếng cười. Día de Muertos không đơn thuần là lễ hội tưởng niệm, mà còn là dịp để các gia đình gặp lại người thân trong ký ức, gìn giữ những mối dây tình cảm qua nhiều thế hệ. Cái chết hiện diện trong lễ hội, nhưng sự sống mới là điều lan tỏa khắp quảng trường, đường phố và mỗi mái nhà.

Khi màn đêm buông xuống, ánh đèn phủ lên thân hình khổng lồ của Catrina, khiến bộ xương trắng như có thêm sức sống. Sắc vàng hoa cúc vạn thọ trải dài dưới chân tượng, những hình tượng axolotl hiện lên giữa không gian trang trí đầy màu sắc. Dòng người vẫn không ngừng đổ về quảng trường. Có người đứng thật lâu ngước nhìn nàng, có người tranh thủ chụp ảnh, có những gia đình đưa trẻ nhỏ đến làm quen với một trong những truyền thống đặc sắc nhất của quốc gia.

Du khách hóa trang theo phong cách Día de Muertos.

Rồi những ngày lễ hội sẽ qua. Những cánh hoa cúc vạn thọ sẽ tàn, những ngọn nến sẽ tắt, quảng trường sẽ lại trở về với nhịp sống thường nhật. Catrina rồi cũng rời khỏi nơi này, những hình tượng axolotl cũng không còn hiện diện giữa biển người. Nhưng hình ảnh người phụ nữ mang gương mặt đầu lâu giữa trái tim Mexico có lẽ sẽ còn đọng lại trong ký ức của những người từng đi qua.

Bởi sau tất cả, Catrina nhắc người ta rằng cái chết có thể khép lại một kiếp người, nhưng không thể xóa đi những dấu ấn họ để lại. Trong những ngày Día de Muertos, khi hoa cúc vạn thọ dẫn lối, nến được thắp lên và những câu chuyện cũ lại được kể, người đã khuất dường như vẫn hiện diện bên những người thân yêu. Bởi chừng nào còn được nhớ đến, họ vẫn chưa thực sự rời xa thế giới này.