Cây cỏ trong khoảng trời tâm linh

Nhà Gươl - Biểu tượng văn hóa thiêng liêng của người Cơ Tu. Ảnh: Tư liệu

Gửi lời thưa với đại ngàn

Giữa sương giăng xứ núi, nghệ nhân Hốih Plát (84 tuổi, ở thôn Azứt, xã Avương) trầm ngâm bên bếp lửa. Già nhấp chầm chậm chén trà, ánh mắt hướng về dãy núi xa tắp rồi thong thả buông lời: "Với người Cơ Tu, rừng là ngôi nhà lớn, nơi cư ngụ của bao thế hệ thần linh.

Bởi thế, việc đốn một cây gỗ lớn không đơn thuần là hoạt động khai thác, mà là một sự "xin phép" đầy thành kính. Cây rừng có tuổi, có thần cây trú ngụ. Muốn hạ một cây làm cột gươl hay đẽo quan tài, người Cơ Tu phải "ngỏ lời" với Yàng trước. Nếu không, tai ương sẽ giáng xuống làng".

Trong căn nhà nhỏ, các sản phẩm đan lát được ông xếp ngay ngắn, từ mâm, gùi, talet đến hộp đựng đồ dùng, cung tên... Phải mất nhiều tháng để hoàn thiện một chiếc mâm mây, nhưng nghệ nhân Hốih Plát vẫn kiên trì giữ nghề đan lát truyền thống của đồng bào Cơ Tu, bởi ông coi đó là "báu vật".

Plát học nghề từ khi còn nhỏ, theo chân những người lớn tuổi trong gia đình. Từ việc chọn mây, chẻ nan, kéo sợi đến dựng khung, đan và hoàn thiện sản phẩm, từng công đoạn dần trở nên quen thuộc.

Ở tuổi 84, nghệ nhân Hốih Plát vẫn nhìn cây cỏ quanh mình bằng con mắt của người đã gắn bó gần trọn đời với núi rừng.

"Qua nghề đan lát, những gì núi rừng ban tặng được chuyển hóa thành vật dụng phục vụ gia đình, lao động và sinh hoạt cộng đồng. Bàn tay con người không tách rời tự nhiên, mà dựa vào đặc tính của từng loại cây để tạo nên những sản phẩm vừa hữu ích, vừa mang dấu ấn của tri thức bản địa", nghệ nhân Hốih Plát nói.

Nghệ nhân Hốih Plát bảo, muốn hiểu vị trí của cây cỏ trong đời sống tâm linh người Cơ Tu, có lẽ nên bắt đầu từ gươl - ngôi nhà chung giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống cộng đồng.

Trong công trình ấy, gỗ giữ vị trí đặc biệt. Từ những cột nhà, vì kèo đến các bộ phận trang trí, vật liệu lấy từ rừng góp phần định hình diện mạo kiến trúc.

Những thân cây sau khi được khai thác, đẽo gọt và lắp ghép trở thành một chỉnh thể, mang dấu ấn của bàn tay người thợ cùng kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ. "Rừng hiện diện ngay trong cấu trúc vật chất của gươl. Với người Cơ Tu, muốn lấy vật liệu từ tự nhiên cần phải có những nguyên tắc, chứ không chỉ dựa vào nhu cầu trước mắt", nghệ nhân Hốih Plát tâm sự.

Những nếp đẽo tạc hồn tộc người

Nếu mái nhà gươl là "trái tim" của làng Cơ Tu, thì gỗ chính là bộ khung xương và mạch máu nuôi dưỡng trái tim ấy. Tuy nhiên, không phải loài cây nào cũng được phép đứng vào không gian gươl.

Người Cơ Tu phân định cây rừng thành hai thế giới rõ rệt: cây "hiền" (loài cây mang năng lượng may mắn) và cây "dữ" (loài cây gắn với sự chết chóc, xui xẻo hoặc ma quỷ).

Để dựng gươl, họ chỉ chọn những loại gỗ chịu được nắng mưa, không bị mối mọt, mang thớ thịt chắc nịch và có mùi hương tự nhiên. Dưới bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, những khối gỗ vô giác biến thành hệ thống biểu tượng phong phú như hình tượng đầu trâu, chim Tring (loài chim thần)...

"Nhà gươl của người Cơ Tu như một "bảo tàng nghệ thuật sống", nơi lưu giữ những giá trị tinh thần thiêng liêng, nơi gửi gắm niềm tin vào thần linh, ông bà tổ tiên.

Vì vậy, khi đẽo gỗ cho gươl, người thợ không dùng thước dây hay bản vẽ hiện đại, mà đẽo bằng cái mắt nhìn, cái bụng nghĩ và cái lòng thành kính. Mỗi nét rìu ăn vào thịt gỗ là một lời thì thầm với tổ tiên", già Bh’ling Bloó (xã Sông Kôn) chia sẻ.

Nếu gươl là nơi cộng đồng gặp gỡ, cùng nhau gìn giữ những giá trị chung, thì nhà mồ lại mở ra một không gian văn hóa khác - gắn với người đã khuất và quan niệm về sự tiếp nối giữa các thế hệ. Xung quanh nhà mồ, người Cơ Tu tạc những bức tượng gỗ.

Cây cỏ ở đây không chỉ là nguyên liệu, mà đã hóa thân thành nỗi niềm tiếc thương, thành lời đưa tiễn trầm mặc của người sống gửi theo người chết.

"Cùng một chất liệu gỗ, nhưng khi đưa vào gươl hay nhà mồ, nó lại đảm nhận những vai trò khác nhau. Trong gươl, gỗ góp phần tạo nên không gian sinh hoạt chung; ở nhà mồ, gỗ tham gia vào không gian tưởng niệm và gắn với những quan niệm về người đã khuất", già Bh’ling Bloó phân tích.

Già Bh’ling Bloó cho rằng, nếu quan sát và tìm hiểu kỹ vị trí của thực vật trong không gian tâm linh Cơ Tu, nhiều người sẽ dễ dàng nhận ra một triết lý sinh thái nhân văn sâu sắc.

Việc thần thánh hóa cây cỏ không phải là sự mê tín dị đoan, mà là một "cơ chế tự nhiên" giúp người dân bảo vệ rừng nguyên sinh suốt hàng ngàn năm.

"Trong nhiều cộng đồng truyền thống, rừng không chỉ được nhìn nhận như nơi cung cấp gỗ, thức ăn và các vật liệu thiết yếu. Đó còn là không gian gắn với những quan niệm về tự nhiên, các câu chuyện truyền đời và những quy tắc ứng xử được hình thành trong quá trình sinh sống lâu dài", già Bh’ling Bloó khẳng định.

Rời những ngôi làng Cơ Tu khi chiều tà đổ bóng xuống mái gươl, tiếng rìu đẽo gỗ vang vọng đâu đây từ nhà một nghệ nhân già như nhịp đập tim của đại ngàn.

Cây cỏ, qua bàn tay và tâm hồn người Cơ Tu, đã bước qua khỏi ranh giới của vật chất thuần túy. Chúng trở thành ngôn ngữ của thần linh, thành nơi trú ngụ của ký ức…