Người Cơ Tu 'đấu trí' bằng lời hát để hóa giải bất đồng

“Ô... ô... ô... Azô achoọng... Những chiếc ché dù có đặt cạnh nhau nhưng không bao giờ bị bể...”.

Trong lễ kết nghĩa truyền thống của người Cơ Tu tại xã Sông Kôn, già làng Alăng Chúc (85 tuổi, làng Ra Lang) cất câu lý, mượn hình ảnh những chiếc ché đặt cạnh nhau mà không vỡ để gửi gắm mong muốn các cộng đồng chung sống hòa thuận, gắn bó, không hiềm khích.

Vừa dứt tiếng hát, một già làng phía đối diện liền cất lời đáp lại.

Đó là nét độc đáo của nghệ thuật nói lý, hát lý, một hình thức diễn xướng dân gian được người Cơ Tu gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Già làng Alăng Chúc tham gia nói lý, hát lý trong lễ kết nghĩa truyền thống của người Cơ Tu tại xã Sông Kôn.

Lý lẽ ẩn sau những câu hát

Theo già Alăng Chúc, nét đặc sắc của nói lý, hát lý nằm ở lối ví von, ẩn dụ, mượn hình ảnh thiên nhiên và đời sống để diễn đạt suy nghĩ. Người diễn xướng phải có vốn sống phong phú, am hiểu phong tục và biết lựa chọn câu chữ phù hợp.

Chẳng hạn, khi ví ai đó như cây a-xếp, người Cơ Tu muốn nói đến người có bản lĩnh kiên cường. Bởi loại cây mọc ở sông, suối vùng cao này dù bị nước lũ làm rạp xuống vẫn có thể đứng thẳng, vươn lên xanh tốt.

Hay khi nói con chim cần có tổ là ngụ ý muốn làm nhà; chàng trai nói với cha mẹ cần làm ruộng để có thóc lúa ăn có thể hàm ý muốn cưới vợ.

Nghệ thuật nói lý, hát lý đòi hỏi người tham gia phải am hiểu phong tục, có vốn sống và khả năng đối đáp linh hoạt.

“Người nghe phải hiểu được tầng nghĩa ẩn sau câu chữ, từ đó lựa chọn cách đáp lại sao cho thấu tình, đạt lý”, già Chúc nói.

Già làng Hốih Nhiết (62 tuổi, làng Ganil, xã Hùng Sơn) cho biết, nói lý, hát lý được xem như một cuộc so tài trí tuệ. Một bên đưa ra câu lý, bên kia phải nhanh trí tìm lời đối đáp, vận dụng vốn sống và khả năng lập luận để thuyết phục đối phương.

Khi một bên đưa ra lý lẽ thuyết phục khiến đối phương không thể đáp lại, người Cơ Tu gọi là “hết lý” hoặc “chết lý”. Việc thừa nhận cái lý của đối phương giúp cuộc tranh luận có điểm dừng, tạo cơ sở để hai bên tìm tiếng nói chung.

Già Hốih Nhiết còn vận dụng nghệ thuật này để vận động người dân bảo vệ rừng, đoàn kết và làm những việc chung của làng.

“Nói lý, hát lý không có bài cố định. Mỗi hoàn cảnh, mình lại nghĩ lời để hát. Người nói lý giỏi phải hiểu phong tục, hiểu cuộc sống của dân làng thì lời nói, câu hát mới khiến người nghe thấm”, già Nhiết chia sẻ.

Ngoài hòa giải bất đồng, nói lý, hát lý còn được sử dụng trong cưới hỏi, đón khách, lễ kết nghĩa và khuyên răn con cháu.

Giữ điệu lý giữa nhịp sống hiện đại

Năm 2015, nói lý, hát lý của người Cơ Tu được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tuy nhiên, di sản này đang đối mặt với nguy cơ mai một khi người diễn xướng thành thạo chủ yếu là các nghệ nhân, già làng cao tuổi.

Để gìn giữ di sản, nhiều địa phương đã thành lập các câu lạc bộ, tổ chức lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Tại Trường THPT Quang Trung (xã Đông Giang), câu lạc bộ nói lý, hát lý Cơ Tu được duy trì nhiều năm qua, thu hút hàng chục học sinh tham gia mỗi năm học. Các già làng, nghệ nhân giới thiệu những nét độc đáo của “nghệ thuật ví von”, đồng thời hướng dẫn học sinh cách ứng khẩu, đối đáp.

Già làng Clâu Nhím (79 tuổi, làng Gừng, xã Đông Giang) thường xuyên tham gia giao lưu tại câu lạc bộ, góp phần đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với người trẻ.

Già làng Clâu Nhím tranh thủ các dịp sinh hoạt cộng đồng, họp thôn, lễ hội để giới thiệu, truyền dạy nói lý, hát lý.

“Thấy các cháu hào hứng học hỏi, từng bước hiểu được cái hay, cái đẹp trong những câu lý truyền thống, chúng tôi rất vui. Chỉ mong thế hệ trẻ tiếp tục gìn giữ để nét đẹp văn hóa của cha ông không bị mất đi”, già Nhím chia sẻ.

Ngoài trường học, các câu lạc bộ nói lý, hát lý cũng được thành lập tại nhiều thôn, làng vùng cao để truyền dạy cho thanh niên, như Tà Vạc, Tơngung Abung (xã Đông Giang) và Bhơ Hôồng (xã Sông Kôn).

Bên cạnh hoạt động truyền dạy, chính quyền các địa phương còn đưa nói lý, hát lý vào chương trình các ngày hội văn hóa truyền thống của người Cơ Tu, tạo cơ hội để các già làng, nghệ nhân giao lưu, trình diễn, góp phần gìn giữ di sản và giới thiệu nét văn hóa độc đáo này đến người dân, du khách.

Hai già làng thôn Bhơ Hôồng trình diễn nói lý, hát lý phục vụ du khách tại một sự kiện văn hóa ở xã Hòa Vang.

Nghệ thuật này còn được vận dụng vào đời sống. Tháng 2/2026, trong một chương trình do Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Đông Giang tổ chức, già Clâu Nhím cùng ba già làng sử dụng nói lý, hát lý để tuyên truyền cuộc vận động “Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam”.

Bằng lối đối đáp truyền thống, các già làng khéo léo lồng ghép thông điệp khuyến khích bà con lựa chọn hàng Việt, nhất là nông sản, sản phẩm OCOP và hàng hóa đặc trưng địa phương, thu hút đông đảo người dân theo dõi, cổ vũ.

Nghệ thuật nói lý, hát lý của người Cơ Tu thu hút người dân, du khách theo dõi tại các lễ hội văn hóa truyền thống.

Từ lễ hội, những buổi truyền dạy trong trường học đến sinh hoạt cộng đồng, nói lý, hát lý vẫn được người Cơ Tu gìn giữ, trao truyền và phát huy giá trị. Những cuộc “đấu trí” ấy không nhất thiết nhằm phân định thắng thua. Điều quan trọng hơn là giúp con người hiểu nhau, tìm được tiếng nói chung, tôn trọng lẽ phải và gìn giữ tình nghĩa cộng đồng.