Cha mẹ cần làm gì để tránh mất kết nối với con tuổi vị thành niên?

Theo ThS. Vũ Văn Thuấn, Khoa Vị thành niên, Trung tâm Y học phát triển và Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Nhi Trung ương, tuổi vị thành niên, từ 10 - 19 tuổi, là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng giữa tuổi thơ và tuổi trưởng thành.

Đây là thời điểm trẻ hình thành bản sắc cá nhân, phát triển nhu cầu được tôn trọng, được lắng nghe và có không gian riêng. Tuy nhiên, trẻ cũng dễ gặp khó khăn do những thay đổi nhanh về tâm lý, cảm xúc, trí tuệ và các mối quan hệ xã hội.

Sự khác biệt trong suy nghĩ, cảm xúc và cách nhìn nhận vấn đề có thể khiến cha mẹ và trẻ khó thấu hiểu nhau. Nếu không được nhận diện và điều chỉnh kịp thời, những va chạm hằng ngày dễ tích tụ thành mâu thuẫn, khiến trẻ im lặng, né tránh hoặc phản ứng gay gắt hơn.

Một trong những nguyên nhân thường gặp là cách giao tiếp chưa phù hợp giữa cha mẹ và con. Nhiều cha mẹ muốn góp ý, định hướng cho con nhưng lời nói lại mang tính phê bình, áp đặt hoặc giảng giải quá nhiều. Trong khi đó, trẻ vị thành niên đôi khi chưa biết cách diễn đạt cảm xúc, nhu cầu của mình nên dễ thu mình hoặc phản ứng bằng thái độ chống đối.

Khoảng cách thế hệ cũng là yếu tố làm gia tăng mâu thuẫn. Cha mẹ thường đề cao sự ổn định, kỷ luật và kinh nghiệm sống, trong khi trẻ coi trọng sáng tạo, linh hoạt và tự do cá nhân. Từ đó, cha mẹ có thể cho rằng con thiếu nguyên tắc, còn trẻ lại cảm thấy cha mẹ cứng nhắc, không hiểu mình.

Trong đời sống hiện đại, thiếu thời gian chất lượng bên nhau cũng khiến sự kết nối trong gia đình suy giảm. Thời gian chất lượng không chỉ là ở cùng một nhà hay ăn chung một bữa cơm, mà là khi cha mẹ và con dành trọn sự quan tâm, lắng nghe và chia sẻ với nhau qua những cuộc trò chuyện có ý nghĩa.

Tuy nhiên, công việc, lịch học, thiết bị điện tử và mạng xã hội khiến thời gian cha mẹ và trẻ thật sự dành cho nhau ngày càng ít. Nhiều gia đình có mặt cùng nhau nhưng mỗi người lại chú ý vào điện thoại, máy tính hoặc công việc riêng, làm cho cơ hội trò chuyện, thấu hiểu bị thu hẹp.

Mạng xã hội là một phần trong đời sống của trẻ vị thành niên, giúp trẻ học hỏi, giải trí và duy trì quan hệ bạn bè. Tuy vậy, nếu không có sự đồng hành và thống nhất trong gia đình, việc sử dụng mạng xã hội dễ trở thành nguyên nhân tranh cãi về thời lượng, nội dung, quyền riêng tư.

Trẻ cũng có thể đối mặt với các nguy cơ như bắt nạt trực tuyến, tiếp xúc với nội dung không phù hợp, giảm tập trung học tập và xáo trộn sinh hoạt. Vì vậy, thay vì chỉ cấm đoán, cha mẹ cần hiểu cách trẻ sử dụng mạng xã hội, cùng trao đổi để thiết lập nguyên tắc phù hợp.

Phong cách giáo dục trong gia đình cũng ảnh hưởng lớn đến mối quan hệ cha mẹ - con cái. Kiểm soát quá mức, kỳ vọng quá cao, nuông chiều hoặc thiếu nhất quán đều có thể khiến trẻ khó cảm thấy an toàn và được tôn trọng.

Theo các chuyên gia, trẻ vị thành niên cần những giới hạn rõ ràng nhưng cũng cần được lắng nghe, được lựa chọn và chịu trách nhiệm phù hợp với độ tuổi. Khi cha mẹ chỉ yêu cầu con tuân thủ mà không giải thích, trẻ dễ cảm thấy bị kiểm soát. Ngược lại, nếu cha mẹ buông lỏng hoàn toàn, trẻ có thể thiếu định hướng trong các quyết định quan trọng.

Đặc điểm tính cách của từng thành viên cũng là yếu tố cần được nhìn nhận. Mỗi trẻ có cách phản ứng khác nhau trước góp ý, căng thẳng hoặc xung đột. Có trẻ dễ thu mình, có trẻ dễ phản kháng, có trẻ rất nhạy cảm với lời phê bình. Cha mẹ cũng có thói quen cảm xúc và cách ứng xử riêng. Khi hai bên chưa hiểu đặc điểm của nhau, khác biệt dễ bị diễn giải thành chống đối, vô tâm hoặc thiếu tôn trọng.

Để tăng cường kết nối, ThS. Vũ Văn Thuấn khuyến nghị cha mẹ cần lựa chọn phong cách giáo dục phù hợp, có thể tham gia các khóa học làm cha mẹ tích cực, cùng các thành viên trong gia đình thảo luận và thống nhất quan điểm chăm sóc, nuôi dạy con.

Cha mẹ cũng cần hiểu tính cách của bản thân và của trẻ: mình và con có xu hướng nóng tính hay nhã nhặn, giỏi lắng nghe hay bốc đồng, hướng nội hay hướng ngoại, nhạy cảm hay cá tính. Việc hiểu đặc điểm của nhau giúp cha mẹ điều chỉnh cách nói, cách góp ý và cách phản hồi trong những tình huống căng thẳng.

Một nguyên tắc quan trọng là tôn trọng ranh giới. Trẻ vị thành niên cần có không gian riêng, được tôn trọng các quy định cá nhân phù hợp như gõ cửa trước khi vào phòng, xin phép khi sử dụng đồ của con. Sự tôn trọng từ cha mẹ giúp trẻ học cách tôn trọng người khác và cảm thấy mình được nhìn nhận như một cá nhân đang trưởng thành.

Gia đình cũng cần xây dựng không gian an toàn, nơi mọi thành viên cảm thấy được lắng nghe và bảo vệ sau những giờ học tập, làm việc căng thẳng. Khi trẻ mắc lỗi hoặc có biểu hiện khác thường, cha mẹ nên lắng nghe tích cực, hạn chế phán xét ngay lập tức. Trẻ chỉ sẵn sàng chia sẻ khi cảm thấy câu chuyện của mình không bị phủ nhận hoặc biến thành một bài trách mắng.

Quản lý cảm xúc là kỹ năng cần thiết với cả cha mẹ và trẻ. Khi căng thẳng tăng cao, hai bên có thể tạm dừng cuộc trò chuyện, nhận diện cảm xúc tiêu cực và quay lại trao đổi khi bình tĩnh hơn. Trong một số trường hợp, gia đình có thể nhờ người thứ ba hỗ trợ điều hòa, kết nối cuộc trò chuyện để tránh mâu thuẫn kéo dài.

Cha mẹ cũng nên thể hiện tình yêu thương bằng những hành động cụ thể như dành thời gian trò chuyện, động viên, ôm con, quan tâm đến những điều con đang trải qua. Những bữa cơm gia đình không tivi, không điện thoại; cùng đọc sách, nấu ăn, đi bộ hoặc tham gia hoạt động thể thao có thể tạo thêm cơ hội kết nối.

Theo các chuyên gia, tăng cường kết nối giữa cha mẹ và trẻ vị thành niên không thể chỉ đến từ một phía. Cả cha mẹ và con đều cần học cách hiểu, linh hoạt và tôn trọng nhau trong những tình huống có vấn đề.

Điều quan trọng là gia đình phải trở thành nơi trẻ cảm thấy an toàn, được yêu thương và có thể quay về chia sẻ, kể cả khi gặp sai lầm hoặc áp lực. Khi sự gắn kết được duy trì, cha mẹ không chỉ đồng hành tốt hơn với con trong tuổi vị thành niên mà còn giúp trẻ xây dựng nền tảng sức khỏe tinh thần vững vàng cho giai đoạn trưởng thành.