Chậm bàn giao tên lửa Tomahawk cho đồng minh, Mỹ lộ điểm yếu

Tên lửa hành trình Tomahawk được phóng từ tuần dương hạm mang tên lửa dẫn đường USS Cape St. George của Mỹ. Ảnh: Reuters.

Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth đã thông báo với Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi về việc chậm bàn giao tên lửa hành trình Tomahawk. Theo Financial Times, thông tin này được ông Hegseth đưa ra trong cuộc điện đàm với ông Koizumi hồi đầu tháng.

Chính phủ Nhật Bản trước đó đã ký hợp đồng với Mỹ để mua tối đa 400 tên lửa Tomahawk trong giai đoạn từ năm tài khóa 2025 đến 2027.

“Washington đã thông báo rằng sự chậm trễ có thể khiến lịch bàn giao bị kéo dài thêm hai năm so với kế hoạch ban đầu”, Financial Times dẫn lời một nguồn thạo tin.

Theo một số nguồn tin, quân đội Mỹ đã sử dụng số lượng tên lửa rất lớn trong cuộc chiến với Iran. Một phân tích do Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) công bố hồi tháng 4 ước tính quân đội Mỹ đã phóng hơn 1.000 quả Tomahawk trong chiến dịch tại Iran, tương đương khoảng 30% kho dự trữ 3.100 quả.

Hiện việc đáp ứng nhu cầu nội tại của Mỹ cũng đủ khiến ngành công nghiệp quốc phòng của nước này khá chật vật, chưa kể đến những đơn hàng của các đồng minh và đối tác.

Điểm yếu của nền công nghiệp quốc phòng Mỹ

Bên trong chính quyền Mỹ, tình trạng thiếu hụt tên lửa đánh chặn, cùng khó khăn trong việc sản xuất vũ khí với tốc độ đủ nhanh đáp ứng nhu cầu thực tế, đã làm dấy lên lo ngại.

Các đối thủ của Mỹ có thể trở nên táo bạo hơn, trong khi các đồng minh phải tính toán lại vì lo Mỹ không còn khả năng bảo vệ họ hiệu quả như trước, thậm chí các đơn hàng trong lĩnh vực quốc phòng còn đang bị bàn giao chậm.

Theo các cơ quan tình báo Mỹ, chiến sự Iran đang khiến Mỹ suy giảm hình ảnh năng lực quân sự.

Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth đang tìm cách giải quyết những hạn chế trong hệ thống mua sắm vũ khí của Lầu Năm Góc, đồng thời thúc đẩy ngân sách quốc phòng Mỹ lên 1.500 tỷ USD. Ảnh: New York Times.

Cựu Bộ trưởng Chiến tranh Robert M. Gates cho rằng trước mắt, Lầu Năm Góc cần tập trung xây dựng năng lực sản xuất vũ khí.

“Ai cũng nói về vấn đề năng lực công nghiệp quốc phòng của Mỹ, từ đóng tàu cho tới đạn dược, nhưng tốc độ mở rộng nhà máy hoặc xây thêm là bao nhiêu? Đó là lý do tôi cho rằng việc cải tổ bộ máy quan liêu là cực kỳ quan trọng, bởi tốc độ sản xuất lúc này có ý nghĩa sống còn”, ông Gates nói.

Ông Gates cho rằng ngay cả khi ngân sách quốc phòng Mỹ gia tăng, Lầu Năm Góc vẫn sẽ phải đưa ra những quyết định khó khăn.

Theo ông, điều quan trọng là lãnh đạo Lầu Năm Góc phải xác định hệ thống cũ nào cần được giữ lại và tăng tốc sản xuất, hệ thống nào phải dứt khoát loại bỏ.

“Có rất nhiều người trong Lầu Năm Góc có thể làm chậm tiến trình, tạo ra rào cản hoặc thậm chí phản đối các quyết định như thế này. Chỉ có hai người có thể vượt qua tất cả những cản trở đó, chính là bộ trưởng và thứ trưởng quốc phòng”, ông Gates nói.

Ông Hegseth và Tổng thống Trump có mặt tại một cuộc duyệt binh quân sự ở Washington hồi năm 2025. Ảnh: New York Times.

Ông Winslow T. Wheeler, cựu chuyên gia phân tích tại Văn phòng Kiểm toán Chính phủ Mỹ, cho rằng vấn đề nằm cả ở văn hóa đầu tư của Lầu Năm Góc. Cơ quan này có xu hướng ưu tiên các hệ thống vũ khí đắt đỏ và khó duy trì trong thực tế.

“Đó là cách người ta tạo ra khoản ngân sách quốc phòng 1.500 tỷ USD nhưng kho vũ khí lại ngày càng thu hẹp, già cỗi và không thể duy trì lâu dài trong thực tế”, ông Wheeler nói.

Theo New York Times, khi còn giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ giai đoạn 2006-2011, ông Robert M. Gates từng nhiều lần chỉ trích các loại vũ khí quá phức tạp, quá đắt đỏ của quân đội Mỹ.

Đồ họa: Al Jazeera.

Ông Gates phản đối những hệ thống vũ khí “99% hoàn hảo” nhưng phải mất nhiều năm để chế tạo, đồng thời kêu gọi phát triển thế hệ vũ khí mới chỉ cần đạt “75% hiệu quả”, nhưng có thể sản xuất với giá thành rẻ hơn và nhanh hơn nhiều.

Gần hai thập kỷ sau, tình hình gần như không thay đổi so với thời ông Gates. Một tên lửa đánh chặn Patriot của Mỹ có thể phải mất tới 36 tháng để chế tạo hoàn chỉnh, chi phí khoảng 4 triệu USD.

Trong chiến sự Iran, quân đội Mỹ phóng hơn 1.200 quả Patriot, nhiều khi chỉ là để bắn hạ những máy bay không người lái Shahed trị giá khoảng 35.000 USD/chiếc. Iran có thể sản xuất loại drone này ít nhất 200 chiếc mỗi tháng.

Chiến sự Iran gây ra tốc độ tiêu hao đáng lo ngại đối với kho dự trữ vũ khí của Mỹ. Thực tế này khiến những chỉ trích cũ của ông Gates được nhắc lại, bởi những lời ông đã nói từ gần hai thập kỷ trước đến giờ vẫn đúng, vẫn phơi bày những hạn chế sâu sắc trong nền công nghiệp quốc phòng và hệ thống mua sắm vũ khí của Mỹ.

Vấn đề “biết rồi, khổ lắm, nói mãi”

Lầu Năm Góc và Quốc hội Mỹ đã nhiều năm cố gắng giải quyết vấn đề nhưng vẫn chưa thành công. Hiện nay, Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth đang tiếp tục đảm nhận nhiệm vụ này.

Khác biệt lớn nhất là trong khi nhiều bộ trưởng trước đây, bao gồm ông Gates, kêu gọi sản xuất nhiều vũ khí hơn với lượng ngân sách ít hơn, ông Hegseth lại thúc đẩy kế hoạch ngân sách quốc phòng lên tới 1.500 tỷ USD. Đây là đề xuất chi tiêu quân sự lớn nhất trong lịch sử hiện đại của Mỹ.

Đạn pháo 155 mm được đóng gói để chuẩn bị vận chuyển tại Nhà máy Đạn dược Lục quân Scranton ở bang Pennsylvania, Mỹ. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, những vấn đề mang tính nền tảng trong cách quân đội Mỹ thiết kế và chế tạo vũ khí không thể giải quyết chỉ bằng tiền.

Theo bà Mackenzie Eaglen, chuyên gia quân sự tại Viện Doanh nghiệp Mỹ, trách nhiệm thuộc về nhiều bên, nhưng về cơ bản Lầu Năm Góc là “khách hàng quá cầu toàn, thường mua với số lượng nhỏ nên không bao giờ đạt được lợi thế kinh tế xét theo quy mô sản xuất”.

Những thiết bị quân sự Mỹ mua sắm - từ tàu chiến, máy bay cho tới đạn dược - thường mất nhiều năm để sản xuất. Khi chiến tranh nổ ra, theo bà Eaglen, sẽ không tồn tại “giải pháp nhanh” để có thể tăng công suất theo đúng yêu cầu của thực tế.

“Hệ thống vốn không có dư địa dự phòng, người ta cho rằng việc tăng công suất chỉ cần thiết trong thời chiến, nhưng rồi đến khi chiến sự thực sự nổ ra thì sao? Thực tế đã cho thấy đây là cách suy nghĩ thiển cận, nhưng lại tồn tại bấy lâu nay”, bà Eaglen nói.

Các quan chức Bộ Chiến tranh Mỹ cho biết họ sẵn sàng thay đổi. Ông Hegseth kêu gọi hướng tới “giải pháp 85%” trong mua sắm vũ khí để dung hòa giữa “sự hoàn hảo 99%” và “tính hiệu quả 75%”.

Với khả năng được tăng mạnh ngân sách chi tiêu quốc phòng, các thay đổi của ông Hegseth tập trung vào việc tăng năng lực sản xuất để ưu tiên nguồn cung thương mại, đồng thời thúc đẩy thêm nhiều công ty công nghệ quốc phòng mới cùng tham gia đấu thầu, yêu cầu các nhà thầu nâng cao năng lực sản xuất.

Đến nay, Lầu Năm Góc đã mở rộng nhiều hợp đồng, yêu cầu nhà thầu tăng gấp 3-4 lần sản lượng đạn dược sản xuất hiện nay, đồng thời duy trì năng suất này trong nhiều năm.

“Các nền tảng cho một cuộc chuyển đổi mang tính hệ thống đã xuất hiện. Chúng ta đang thấy năng lượng mới từ lãnh đạo Lầu Năm Góc, sự ủng hộ từ Quốc hội và nhu cầu thực tế từ chiến sự Iran. Nếu lần này vẫn không dẫn tới cuộc hiện đại hóa năng lực ngành công nghiệp quốc phòng, Mỹ sẽ bỏ lỡ thời điểm quyết định”, bà Rachel Hoff, giám đốc chính sách tại Viện Ronald Reagan, nhận định.