Chấm điểm hồ sơ chính sách: 'Thước đo' mới nâng chất lượng xây dựng luật

Nếu đề xuất này được thông qua thì bộ tiêu chí sẽ giúp cơ quan soạn thảo tự “soi mình” và mở ra cơ chế giám sát minh bạch, nâng cao trách nhiệm giải trình cũng như chất lượng chính sách ngay từ khâu đầu vào.

Quang cảnh phiên họp Hội đồng thẩm định hồ sơ chính sách Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi) do Bộ Tư pháp tổ chức.

Đặt “chuẩn” cho hồ sơ chính sách

Trong tiến trình hoàn thiện thể chế, xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật, chất lượng hồ sơ chính sách được coi là nền tảng quyết định chất lượng của toàn bộ văn bản. Tuy nhiên, thực tế thời gian qua cho thấy không ít hồ sơ còn mang tính hình thức, thiếu phân tích định lượng, chưa đánh giá đầy đủ tác động.

Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp) Nguyễn Quốc Hoàn đánh giá, nhiều bất cập của pháp luật không xuất phát từ việc thiếu quy định, mà từ việc quy định chưa đúng và “trúng” vấn đề. Hệ quả là có những lĩnh vực rơi vào tình trạng “vừa thiếu, vừa thừa”. Có nơi, vì chưa có khung pháp lý nên cơ quan quản lý lúng túng, doanh nghiệp không dám triển khai. Ngược lại, có những lĩnh vực lại bị “siết chặt” theo tư duy quản lý cũ kèm theo thủ tục hành chính còn rườm rà khiến sáng tạo bị hạn chế. Những bất cập này vừa làm suy giảm hiệu lực quản lý nhà nước, vừa trực tiếp cản trở hoạt động sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo.

Trước yêu cầu cấp bách phải đổi mới công tác xây dựng pháp luật, Bộ Tư pháp đã đề xuất Bộ tiêu chí đánh giá, chấm điểm các bộ, cơ quan ngang bộ trong việc xây dựng hồ sơ chính sách, dự án, dự thảo văn bản quy phạm pháp luật. Đây được xem là một công cụ kỹ thuật quan trọng nhằm lượng hóa các yêu cầu, vốn lâu nay chủ yếu được đánh giá bằng cảm tính.

Theo đề xuất, bộ tiêu chí không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra tính đầy đủ của hồ sơ, mà đi sâu vào đánh giá bản chất của chính sách. Các tiêu chí được xây dựng theo hướng toàn diện, bao gồm từ việc xác định vấn đề chính sách, mục tiêu, phương án đề xuất, đến đánh giá tác động kinh tế - xã hội, chi phí tuân thủ, tính khả thi và mức độ phù hợp với hệ thống pháp luật hiện hành.

Điểm đáng chú ý là việc chấm điểm không mang tính hình thức, mà gắn với từng nội dung cụ thể. Chẳng hạn, một hồ sơ chính sách chỉ được đánh giá cao khi chứng minh rõ ràng sự cần thiết ban hành, có số liệu minh chứng, phân tích nhiều phương án khác nhau và lựa chọn phương án tối ưu trên cơ sở so sánh chi phí - lợi ích.

Bộ Tư pháp đề xuất, trong trường hợp sau khi lấy ý kiến thành viên Chính phủ, hồ sơ chính sách, dự án, dự thảo văn bản phải thực hiện lại quy trình soạn thảo hoặc thẩm định do chưa bảo đảm yêu cầu, văn bản đó bị trừ 20 điểm. Còn nếu sau khi ban hành bị cơ quan có thẩm quyền quyết định tạm ngưng hiệu lực thi hành hoặc bị đình chỉ thi hành do có sai sót trong kỳ đánh giá, chấm điểm, văn bản đó bị trừ tất cả các điểm và bị chấm 0 điểm.

Tăng trách nhiệm giải trình, hạn chế “luật khung, luật ống”

Đón nhận thông tin này, luật gia Lê Quang Vững nhận định, việc xây dựng bộ tiêu chí không nhằm “tạo thêm thủ tục”, mà là để chuẩn hóa chất lượng đầu vào của chính sách. Nếu hồ sơ chính sách tốt, đã được phân tích kỹ lưỡng, thì quá trình soạn thảo văn bản sau đó sẽ thuận lợi hơn rất nhiều, hạn chế việc phải chỉnh sửa nhiều lần. Khi được thông qua, mỗi chính sách đều phải “qua cửa” chấm điểm với những tiêu chí cụ thể. Việc né tránh trách nhiệm hoặc đưa ra các quy định chung chung sẽ trở nên khó khăn hơn, góp phần hạn chế tình trạng “luật khung, luật ống” - tức là quy định chung chung, thiếu cụ thể, phải chờ văn bản hướng dẫn.

Thay vào đó, chính sách sẽ được thiết kế chi tiết hơn ngay từ đầu, giảm thiểu khoảng trống pháp lý và rủi ro trong quá trình thực thi. “Một quy định dù đúng về mục tiêu nhưng nếu chi phí thực hiện quá lớn hoặc gây nhiều cách hiểu khác nhau cho người dân, doanh nghiệp sẽ khó đi vào cuộc sống”, luật gia Lê Quang Vững phân tích.

Ở góc độ người dân, bà Bùi Ngọc Thoan (ở phường Yên Hòa, Hà Nội) cho rằng: “Điều quan trọng nhất là chính sách phải ổn định và dự báo được. Doanh nghiệp hay người dân chắc chắn đều rất sợ những quy định thay đổi liên tục hoặc ban hành nhưng thiếu hướng dẫn cụ thể. Nếu hồ sơ chính sách được đánh giá kỹ ngay từ đầu thì sẽ hạn chế rủi ro này”. Bên cạnh đó, bà Bùi Ngọc Thoan cũng đề xuất cần mở rộng việc tham vấn trong quá trình xây dựng hồ sơ chính sách. Theo đó, việc lấy ý kiến không nên chỉ dừng ở cơ quan quản lý, mà cần tăng cường sự tham gia của đối tượng chịu tác động trực tiếp, đặc biệt là doanh nghiệp và người dân. Cùng với đó, các cơ quan chức năng cần đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ làm công tác xây dựng pháp luật, bảo đảm đủ năng lực để thực hiện các yêu cầu mới.

Một vấn đề khác được đặt ra là cơ chế giám sát và công khai. Các chuyên gia luật cũng như người dân cho rằng, nên từng bước công khai kết quả chấm điểm hồ sơ chính sách, qua đó tạo áp lực cải thiện chất lượng và tăng cường trách nhiệm giải trình của các cơ quan liên quan. Nếu được triển khai đồng bộ và thực chất, đây sẽ là “thước đo” hữu hiệu, góp phần nâng cao chất lượng chính sách, hoàn thiện hệ thống pháp luật và phục vụ tốt hơn cho người dân, doanh nghiệp.

Hà Phong