Chầm riêng chà pây - di sản quý của dân tộc Khmer

Theo tiếng Khmer, “chà pây” là tên gọi của một loại nhạc cụ dùng để đệm sau mỗi đoạn hát. Khi trình diễn chầm riêng chà pây, nghệ nhân thường dựa trên các bài thơ dân gian của dân tộc, chủ yếu theo thể thơ bốn chữ hoặc bảy chữ. Tuy nhiên, cũng có những lúc người hát không dựa vào tích truyện nào mà ứng tác ngay trên sân khấu, thể hiện những vần thơ do chính mình sáng tác, nhằm phản ánh hiện thực cuộc sống, bộc lộ tâm tư, tình cảm và ước vọng của con người. Những lời ca ấy mang giá trị giáo dục, nhân văn sâu sắc.

Xét về góc độ nghệ thuật, chầm riêng chà pây có nét tương đồng với hát xẩm ở miền Bắc. Người biểu diễn phải tự mình vừa đàn vừa hát, với nhạc cụ duy nhất là đàn chà pây đong vêng. Thầy Thạch Hoài Thanh – Giảng viên Trường Đại học Trà Vinh, tỉnh Vĩnh Long cho biết: “Nhạc cụ chà pây đong vêng giữ vai trò rất quan trọng trong biên chế của một số dàn nhạc dân gian như dàn nhạc Arak, nhạc cưới, và nhạc Mahori. Đối với người biểu diễn chầm riêng chà pây, đòi hỏi phải có năng khiếu cả về đàn, ca và khả năng ứng tác linh hoạt thì mới có thể biểu diễn hay”.

Nghệ thuật chầm riêng chà pây của đồng bào Khmer

Đối với đồng bào Khmer, hình ảnh người nghệ nhân đàn hát chầm riêng chà pây đã ăn sâu vào tiềm thức của biết bao thế hệ. Tiếng hát ân tình, dạy con người đạo lý làm người, cách đối nhân xử thế đã góp phần hình thành nên cốt cách văn hóa tốt đẹp của cộng đồng. Tuy nhiên, trong nhịp sống hiện đại, nghệ thuật chầm riêng chà pây đang dần mai một; nhiều nghệ nhân kỳ cựu đã rời xa cây đàn, những người còn gắn bó thì tuổi cũng đã cao.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống văn nghệ, cha là nhạc công, nghệ nhân Danh Yên ở xã Lâm Tân, thành phố Cần Thơ đã sớm bén duyên với âm nhạc. Từ những lần theo cha đi biểu diễn, ông dần say mê và gắn bó với nghệ thuật chầm riêng chà pây cho đến ngày nay.

Ông Danh Yên chia sẻ: “Từ nhỏ tôi đã đam mê âm nhạc, thường đi theo cha xem ông biểu diễn. Cha tôi bị mù nên chỉ chơi được trống. Lúc 12 tuổi, tôi xin học từ các chú, các anh trong đoàn, ban đầu học thổi Srolay, sau đó mới học đàn chà pây. Khi ấy còn nhỏ, ôm đàn không nổi, chỉ theo xem đàn hát. Mãi hai năm sau mới bắt đầu học chính thức, rồi học thêm từ nhiều thầy khác, nhờ vậy mới chơi được như ngày hôm nay”.

Chầm riêng chà pây có những nét đặc trưng riêng biệt. Trong quá trình trình diễn, nghệ nhân không vừa đàn vừa hát liên tục mà thường hát chay một đoạn, sau đó dừng lại để gảy đàn đệm rồi mới tiếp tục hát. Đặc biệt, lời ca có thể được ứng tác ngay tại chỗ, thể hiện phong cách riêng của từng nghệ nhân. Chính điều này đã tạo nên sự đa dạng, phong phú cho loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo này.

Tuy nhiên, để biểu diễn được Chầm riêng Chà Pây một cách trọn vẹn, nghệ nhân không chỉ cần kỹ thuật đàn điêu luyện mà còn phải am hiểu sâu sắc về văn hóa, ngôn ngữ và văn học dân tộc. Những kiến thức ấy giúp họ sáng tác lời ca phù hợp với từng hoàn cảnh, không gian biểu diễn.

Ông Danh Yên chia sẻ thêm: “Bài bản của chầm riêng chà pây có nhiều như: Angkor Reak, Sa Rôm-mi, Ong Kom Ca Ek… Khi biểu diễn phải căn cứ vào nghi thức, không khí buồn hay vui để chọn bài cho phù hợp. Ví dụ trong lễ cưới, lúc cắt hoa cau chỉ có vài bài cố định, nhưng nếu gia chủ yêu cầu kéo dài thì mình phải ứng tác để kể về công ơn cha mẹ. Đó là lúc khó nhất vì phải sáng tác ngay tại chỗ”.

Đồng bào Khmer giữ gìn nghệ thuật chầm riêng chà pây

Có thể nói, chầm riêng chà pây là món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của đồng bào Khmer. Loại hình nghệ thuật này không chỉ tồn tại ở hình thức độc tấu mà còn là nhạc cụ quan trọng trong nhiều dàn nhạc truyền thống. Tùy theo thời gian, không gian và hoàn cảnh biểu diễn, nghệ nhân sẽ lựa chọn bài bản phù hợp, đồng thời phải biết điều chỉnh dây đàn sao cho hòa quyện với dàn nhạc.

Chia sẻ về điều này, ông Danh Yên cho biết: “Cây đàn chà pây có tổng cộng 12 phím. Khi biểu diễn, nếu dây đàn chưa đúng cao độ với dàn nhạc thì mình phải chỉnh ngay. Khi tự hát một mình thì căng dây theo tông riêng, còn đi diễn với đoàn thì phải chỉnh lại cho phù hợp. Đàn có cơ chế chỉnh dây rất tiện, muốn căng hay chùng đều điều chỉnh được”.

Chầm riêng chà pây thể hiện rõ sự sáng tạo của con người Khmer cũng như khả năng thích ứng linh hoạt với môi trường sống. Với những giá trị nghệ thuật và văn hóa đặc sắc ấy, Chầm riêng Chà Pây của người Khmer đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Nghệ thuật trình diễn dân gian vào năm 2013. Đến nay, di sản này vẫn hiện hữu và tiếp tục được gìn giữ trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Khmer Nam Bộ.

Thạch Hồng - CTV Sê Rây/VOV-ĐBSCL