Châu Phi thúc đẩy giao thông xanh bằng xe máy và xe ba bánh điện
Châu Phi đang phát triển hướng đi riêng trong quá trình chuyển đổi sang giao thông điện, với xe máy và xe ba bánh đa năng. Những phương tiện này không chỉ giúp giảm chi phí vận chuyển mà còn tạo sinh kế, cải thiện khả năng tiếp cận y tế và thúc đẩy kinh tế nông thôn.
Tại Zimbabwe, cuộc cách mạng xe điện bắt đầu từ những con đường đất ở vùng nông thôn.
Xe ba bánh điện được sử dụng để chở nông sản ra chợ, đưa nông dân đến đồng ruộng và vận chuyển bệnh nhân đến phòng khám tại những khu vực vốn thiếu phương tiện đi lại.

Ảnh:AP/ Aaron Ufumeli
Với bà Agefi Mutambo, một nông dân sở hữu xe ba bánh điện từ năm 2021, phương tiện này đã thay đổi đáng kể công việc kinh doanh và cuộc sống gia đình.
Trước đây, bà phải đi bộ từ 7-10 km, đội xô cà chua nặng 20 kg trên đầu để bán với giá chỉ 6 USD. Thu nhập ít ỏi khiến bà khó trang trải cuộc sống, trong khi mỗi ngày chỉ có thể đi chợ một chuyến và thường đến nơi khi rau quả không còn tươi.
Hiện nay, bà có thể giao hàng 2-3 lần mỗi tuần, mỗi chuyến chở khoảng 300 kg nông sản và thu về 80 USD nhờ cung cấp cho các trường học, phòng khám.
Bà còn chở hàng xóm đến bệnh viện, kể cả những trường hợp phụ nữ chuyển dạ vào ban đêm. Khi pin cạn, bà chỉ cần đổi pin với giá 4 USD để tiếp tục hành trình.
Công ty giới thiệu dòng xe ba bánh chạy bằng năng lượng mặt trời, sử dụng pin lithium-ion, chủ yếu dành cho phụ nữ nông thôn theo hình thức thuê mua với giá khoảng 30 USD mỗi tuần.
Phương tiện này có thể chở hơn 400 kg hàng hóa và di chuyển khoảng 100 km sau mỗi lần sạc. Hệ thống trạm sạc năng lượng mặt trời và pin thay thế giúp người dùng đổi pin hết điện mà không phải chờ sạc.
Xe điện cỡ nhỏ mở ra hướng đi mới cho châu Phi
Trong khi xe điện đang phát triển mạnh tại các thị trường giàu có, xe máy và xe ba bánh điện được xem là giải pháp phù hợp hơn với nhiều cộng đồng châu Phi, đặc biệt là vùng nông thôn.
Những phương tiện nhỏ gọn này không đòi hỏi hệ thống sạc phức tạp, đồng thời đáp ứng nhu cầu đi lại, giao hàng và vận chuyển nông sản.
Dù sở hữu trữ lượng lớn khoáng sản quan trọng phục vụ sản xuất pin, châu Phi vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ trên thị trường xe điện toàn cầu.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), lục địa này bán khoảng 25.000 xe điện trong năm 2025, chủ yếu tại Ai Cập, Morocco và Nam Phi, trong khi doanh số toàn cầu vượt 20 triệu chiếc.

Các công nhân đang lắp ráp một chiếc xe ba bánh chạy bằng Pin Ảnh:AP/ Aaron Ufumeli
Năm 2026, Ủy ban Kinh tế Liên hợp quốc về châu Phi xác định hạ tầng điện thiếu ổn định, năng lực kỹ thuật hạn chế và quy định chưa hoàn thiện là những rào cản chính đối với quá trình chuyển đổi.
Tuy nhiên, thị trường xe điện cỡ nhỏ phục vụ nhu cầu đi lại và kinh doanh đang phát triển. Theo chuyên gia xe điện Hezbon Mose, quá trình điện hóa giao thông tại phần lớn châu Phi tập trung vào xe máy và xe ba bánh, thay vì ô tô.
Tại Kenya, số lượng xe ba bánh điện đăng ký mới tăng từ 39 chiếc năm 2023 lên 517 chiếc năm 2025 và đạt 1.965 chiếc vào tháng 6/2026, theo số liệu do Mose, đồng sáng lập tổ chức phi lợi nhuận E-Mobility Africa, cung cấp.
Tiết kiệm chi phí, giảm ô nhiễm và tạo sinh kế
Bên cạnh lợi ích kinh tế, xe máy và xe ba bánh điện còn góp phần cải thiện chất lượng không khí nhờ không phát thải trực tiếp từ ống xả. Tại Nairobi, giao thông đường bộ là nguồn gây ra 40% ô nhiễm bụi mịn, theo Quỹ Không khí Sạch.
Một nghiên cứu năm 2025 đăng trên Tạp chí Xe điện Thế giới cho thấy việc điện hóa đội xe máy tại Nairobi có thể loại bỏ khí thải dạng hạt từ ống xả, đồng thời giảm khoảng 85% lượng khí thải CO2 từ hoạt động của các phương tiện này.
Theo Mose, sức hấp dẫn lớn nhất của xe điện đối với người kinh doanh nằm ở khả năng tiết kiệm chi phí. Một chiếc xe ba bánh điện chạy taxi tại thành phố Mombasa có thể giúp tiết kiệm 4-10 USD mỗi ngày so với xe chạy xăng. Khoản đầu tư ban đầu cao hơn có thể được thu hồi sau khoảng 5-21 tháng.
Ông cho rằng xe ba bánh điện phù hợp với điều kiện châu Phi vì có thể tạo ra thu nhập từ nhiều hoạt động khác nhau, như chở khách, giao hàng, thu gom rác thải và vận chuyển nông sản. Ước tính khoảng 30 triệu người tại châu Phi đang kiếm sống bằng xe hai bánh và ba bánh, nhưng chưa đến 200.000 phương tiện trong số đó sử dụng điện.
Cần nguồn vốn bền vững để mở rộng thị trường
Trước tiềm năng này, các nhà đầu tư đang hỗ trợ doanh nghiệp phát triển xe máy điện, xe ba bánh điện, trạm sạc và hệ thống đổi pin, đặc biệt tại Đông Phi.

Ảnh:AP/ Aaron Ufumeli
Tuy nhiên, Shantha Bloemen, nhà sáng lập Mobility for Africa, cho rằng sự phát triển lâu dài cần những mô hình tài chính bền vững, thay vì phụ thuộc vào các dự án viện trợ ngắn hạn. Bà nhấn mạnh người dân nông thôn cần được tiếp cận nguồn vốn để sở hữu phương tiện phục vụ sản xuất và kinh doanh.
Theo Bloemen, việc thiếu phương tiện vận chuyển đáng tin cậy và giá cả phải chăng khiến nông sản có nguy cơ hư hỏng ngay trên đồng ruộng, trẻ em khó đến trường và các gia đình gặp trở ngại khi tiếp cận dịch vụ y tế.
Bà cho rằng cải thiện giao thông có thể khai thác tiềm năng kinh tế nông thôn, nơi phần lớn người dân hoạt động trong khu vực phi chính thức và thường bị các ngân hàng từ chối cho vay vì không đáp ứng điều kiện tín dụng.
Với châu Phi, xe điện không đơn thuần là phương tiện giao thông mới mà còn có thể trở thành công cụ tạo thu nhập, kết nối cộng đồng và cải thiện đời sống cho hàng triệu người dân.


